×

جستجو

مسجد جامع ورامین، بازشناسی روند شکل‌گیری و سیر تحول
حسین نخعی

مسجد جامع ورامین بنایی است در ورامین، ۴۲ کیلومتری جنوب تهران، که تا چند دهۀ پیش خارج از بافت بوده و امروزه میان یک میدان شهری قرار دارد؛ بنایی مستطیل‌شکل با ابعاد ۴۳ × ۶۶ متر که یکی از بهترین نمونه‌های مساجد چهارایوانی است. این بنا در اواخر دورۀ ایلخانان ساخته شده و نیمۀ غربی آن را پس از مدت‌ها ویرانی طی سال‌های اخیر بازسازی کرده‌اند. 

عبارت‌های بالا کمابیش در عمدۀ نوشته‌هایی که موضوعشان مسجد جامع ورامین است به چشم می‌‌خورد و برای معرفی این بنا از آن استفاده می‌شود؛ عبارت‌هایی که نکاتی درخور توجه را در خود دارد که دقت در آنها می‌تواند در نگاه ما به این بنا مؤثر باشد. اولین نکته به مکان قرارگیری آن مربوط است. بنای معرفی‌شده در بالا به جایی در ۴۲ کیلومتری جنوب تهران به نام ورامین منسوب شده که تا پیش از گسترشش مسجد جامعی بیرون از بافت شهر داشته ‌است. دومین نکته دربارۀ خودِ بنا است. بنایی مستطیل‌شکل با ابعادی مشخص که چهار ایوان دارد. حال آنکه تا پیش از بازسازی‌اش تقریباً نیمی از بنا وجود نداشته‌ و مشخص نیست ابعاد دقیق بنا و وجود ایوان چهارم بر اساس چه مدارکی مطرح شده ‌است. ما نکتۀ دیگری هم در این عبارت‌ها وجود دارد و آن زمان ساخت این بنا است: اواخر دورۀ ایلخانان؛ یعنی بیش از هفتصد سال پیش. به عبارت دیگر بنایی که امروزه به نام مسجد جامع ورامین می‌شناسیم، بیش از هفتصد سال قدمت دارد. حال بجاست بپرسیم آنچه در بالا به این بنای هفتصدساله نسبت داده‌اند، چقدر اصالت دارد؟ ورامینی که توصیفش جایی در جنوب تهران است چقدر با ورامینی که زمانی مسجدی جامع در آن ساخته شده، نسبت دارد؟ بافتی که مسجد خارج از آن بوده قدمتش بیشتر است یا مسجد؟ چه قسمت‌هایی از آنچه اکنون در تصاویر و حین بازدید از بنا مشاهده می‌کنیم، طی مرمت و بازسازی به بنا اضافه شده‌ و چه قسمت‌هایی اصیل است؟ مسجد پیش از ویرانی چه ویژگی‌هایی داشته ‌است؟ ویران‌شدن نیمۀ غربی آن مربوط به چه سالی و بر اثر چه حادثه‌ای است؟

 

نخعی، حسین. مسجد جامع ورامین، بازشناسی روند شکل‌گیری و سیر تحول. تهران: روزنه‏، ۱۳۹۷.

اشتراک مطلب
لینک کوتاه
درباره نویسنده

حسین نخعی:

مطالب مرتبط
مسجد ایرانیان در شهر دربندِ روسیه
مرتضی رضوانفر
کتیبۀ فارسی بر دیوار صحن مسجد، تاریخ ۱۳۲۳ق را نشان می‌دهد. این مسجد به همراه مساجد دیگری در شهرهای خاساویورت، ماخاچ قلعه، بویناکسک، قیزلار، ولادی قفقاز...
جلسۀ رونمایی از کتاب «نوشتن تاریخ معماری: شاهد و روایت در سدۀ بیست‌ویکم»
کتاب با مثال‌هایی از زمان‌ها و مکان‌های متنوع ــ از بناهای انقلابی هاییتی در سدۀ هجدهم تا شرکت‌های ساختمانی وایمارِ آلمان و کمپ‌های پناهجویان افریقایی...
معماری هنر و معماری جادویی در شاهنامه
مهرداد قیومی بیدهندی
در عالمی که فردوسی در شاهنامه تصویر کرده است، معماری (به معنای ساختن مکان زندگی انسان) جایگاه مهمی دارد. در این عالم، معماری بر دو نوع است: معماری برآمده از هنر و معماری برآمده از جادویی. معنای هنر در شاهنامه با معنای امروزی این واژه تفاوت دارد. هنر خاستگاهی ایزدی دارد و با نیکویی پیوسته است. در برابر آن، جادویی است که بدهنری و بددانشی و اهریمنی است. معماریِ هنر صفت‌های بهشتی دارد، دل‌آرا و جاودانه است. معماری جادویی صفت‌های دوزخی دارد و جای ماندن آدمیان و نیکوان نیست. معماری هنر بهترین شیوۀ شاهان فرهمند است و با آن فرّ و گوهر خود را نشان می‌دهند و آبادانی و نیکویی می‌گسترند. برخی از آنان، به پیغام سروش ایزدی، شهرهای جاودانه می‌سازند که جای جاودانان نجات‌دهندۀ جهان است.  در گزارش شاهنامه از سرگذشت ایرانیان، معماری و هنر در گذر روزگار سیری فروکاهنده دارند. در آغاز این روزگار، در زمان چهار پیامبر-پادشاه...
گونه‌ و ویژگی‌ معماری: راهنمای عملی برای تاریخ معماری| سمیر یونس، کارول ویلیام وستفال
هدف کتاب حاضر ارائۀ منظری جایگزین برای نقش فعلی‌ای است که تاریخ در معماری دارد: یکپارچه سازی مجدد تاریخ معماری و طراحی معماری برای اصلاح...

وبگاه تاریخ‌پژوهی و نظریه‌پژوهی معماری و هنر