×

جستجو

داستان مادی فدن، معماری و زندگی و شهر در کنار جوی در اصفهان صفوی

در اصفهان جوی‌های منشعب از زاینده‌رود را «مادی» نامیده‌اند. یکی از گسترده‌ترین و در عین‌حال کهن‌ترین این مادی‌ها، مادی فدن است. در دورۀ صفوی با پایتختی شهر اصفهان، مادی‌ها به منزلۀ عنصری شهری بیش از پیش اهمیت یافتند؛ چنانکه در بسیاری از فضاهای شهری آب جاری کردند و بناهای گوناگونی در کنار مادی‌ها ساختند. مادی فدن نیز در آن دوره به علت گستردگی‌اش درون اصفهان و تأمین آب شهر، رابطه‌ای تنگاتنگ با زندگی شهری؛ از جمله با معماری و فضاهای شهری اصفهان صفوی داشت. 

در «داستان مادی فدن» به بررسی جایگاه این مادی در اصفهان دورۀ صفویه می‌پردازند. اثر این مادی را در نظام مادّی و غیرمادّی شهر؛ چگونگی شکل‌گیری فضاهای گوناگون، شامل فضاهای باز شهری و معماری در کنار آن بررسی می‌شود. از آنجا که معماری و زندگی جدا نشدنی‌اند؛ در این بررسی بخشی از زندگی جاری در کنار مادی فدن نیز آشکار شده است.

انسان‌هایی که سده‌ها پیش در کنار زاینده‌رود مستقر شدند از زیستن در آن مکان و گفتگو با زمین و آسمان دریافتند که باید مکان زیست خود را با فاصله‌ای از رودخانه بنا کنند، چراکه بیشتر زمین‌های کنار رودخانه قابل کشت نیست و زمین‌های قابل کشت آن سرزمین از رودخانه فاصله دارد. مردم اصفهان به تدریج آموختند که باید آب رودخانه را با جوی‌های طبیعی و دست‌ساز که آن را «مادی» خواندند، به آن زمین‌ها برسانند. اصفهانیان آموختند که مادی موجودی است که بایست در شهر با آن می‌زیستند. بدین ترتیب هسته‌های اولیۀ شهر اصفهان در کنار مادی شکل گرفت و به مرور زمان در کنار آنها رشد کرد. در دورۀ صفویه، با رشد قابل توجه شهر، آب و مادی‌های جاری درون شهر نیز نقش مهمی را در معماری و شهرسازی پایتخت جدید بازی کرد. 

این کتاب در پنج فصل تنظیم شده است. فصل اول شرحی کلی دربارۀ مادی و جایگاه مادی‌ها در شهر اصفهان دورۀ صفویه است. در این فصل ابتدا به واژۀ مادی؛ چگونگی کاربردش در متون دورۀ صفویه و انشعابات می‌پردازد؛ سپس به اختصار دربارۀ هرکدام از مادی‌های جاری درون شهر و نسبت آنها با شهر صفوی توضیح داده است.

فصل دوم بازنمایی مسیر مادی فدن است. برای به دست آوردن این شناخت لازم بود تا نویسنده ابتدا درکی درست از مسیر مادی فدن داشته باشد. از آنجا که مسیر مادی تا حدی از بین رفته است و تا کنون نیز به‌درستی و به دقت بازنمایی نشده، صفا محمودیان، با کمک گرفتن از متون، نقشه‌ها، تصاویر، کار میدانی، پرس‌وجو از اهالی قدیم محل و اهل نظر، مسیر مادی را بر روی نقشه بازنمایی کرد. شاخه‌هایی فرعی از مادی فدن برای اولین‌بار در این کتاب معرفی شده است.

فصل سوم دربارۀ هنجار مادی است. بخشی از آن به مادی و رابطه‌اش با نظام مادی و غیرمادی شهر می‌پردازد؛ و بخشی دیگر به چگونگی برخورد با مادی به منزلۀ عنصری شهری در اصفهان صفوی.

فصل چهارم دربارۀ اقسام بناهای شکل گرفته در کنا مادی فدن، یا بناهای در رابطه با آن، چگونگی قرارگیری این بناها در کنار مادی و نوع رابطه‌ای است که با آن برقرار می‌کند.

موضوع فصل آخر با عنوان «بر لب مادی»، زندگی و فضاسازی در کنار مادی فدن در فضاهای باز شهری، حضور مادی فدن در شهر به منزلۀ فضای باز شهری و منظر شهری است.

داستان مادی فدن گذشته از نتیجۀ کار، مسیر آن نیز از حیث طرز یافتن شواهد مادی و متنی تاریخ معماری و رفتار با آنها بسیار آموزنده است. امید است چنین کارهایی افق‌هایی تازه تازه به روی معماری بگشاید و تصور راکد و ایستا از تاریخ معماری و شهر را در ایران دگرگون کند.

 

صفا محمودیان، داستان مادی فدن، معماری و زندگی و شهر در کنار جوی در اصفهان صفوی، تهران: نشر روزنه، ۱۳۹۶.

اشتراک مطلب
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
فراخوان ارسال مقاله برای «نشریۀ معماری اسلامی»: تغییرات اقلیمی و محیط مصنوع در جهان اسلام
This special issue of IJIA focuses on the impact of the current climate crisis on the built environments of the Islamic world, a space encompassing the Middle East, as well as Africa, Asia, and more recent geographies in Islam’s global dimensions. Specifically, it seeks to unpack this complex topic by utilizing architecture as a space of discourse for thinking about how one might craft a theory of ‘critical environmentalism’ across the Islamic world.
جلسۀ رونمایی از کتاب «نوشتن تاریخ معماری: شاهد و روایت در سدۀ بیست‌ویکم»
کتاب با مثال‌هایی از زمان‌ها و مکان‌های متنوع ــ از بناهای انقلابی هاییتی در سدۀ هجدهم تا شرکت‌های ساختمانی وایمارِ آلمان و کمپ‌های پناهجویان افریقایی...
معماری هنر و معماری جادویی در شاهنامه
مهرداد قیومی بیدهندی
در عالمی که فردوسی در شاهنامه تصویر کرده است، معماری (به معنای ساختن مکان زندگی انسان) جایگاه مهمی دارد. در این عالم، معماری بر دو نوع است: معماری برآمده از هنر و معماری برآمده از جادویی. معنای هنر در شاهنامه با معنای امروزی این واژه تفاوت دارد. هنر خاستگاهی ایزدی دارد و با نیکویی پیوسته است. در برابر آن، جادویی است که بدهنری و بددانشی و اهریمنی است. معماریِ هنر صفت‌های بهشتی دارد، دل‌آرا و جاودانه است. معماری جادویی صفت‌های دوزخی دارد و جای ماندن آدمیان و نیکوان نیست. معماری هنر بهترین شیوۀ شاهان فرهمند است و با آن فرّ و گوهر خود را نشان می‌دهند و آبادانی و نیکویی می‌گسترند. برخی از آنان، به پیغام سروش ایزدی، شهرهای جاودانه می‌سازند که جای جاودانان نجات‌دهندۀ جهان است.  در گزارش شاهنامه از سرگذشت ایرانیان، معماری و هنر در گذر روزگار سیری فروکاهنده دارند. در آغاز این روزگار، در زمان چهار پیامبر-پادشاه...
گونه‌ و ویژگی‌ معماری: راهنمای عملی برای تاریخ معماری| سمیر یونس، کارول ویلیام وستفال
هدف کتاب حاضر ارائۀ منظری جایگزین برای نقش فعلی‌ای است که تاریخ در معماری دارد: یکپارچه سازی مجدد تاریخ معماری و طراحی معماری برای اصلاح...

وبگاه تاریخ‌پژوهی و نظریه‌پژوهی معماری و هنر