×

جستجو

یادداشت
یافته‌هایی نو در باب هویت شهری اهواز (۱): قلعه حشمت‌الدوله،...
روح‌الله مجتهدزاده

تاریخ شهری اهواز نوین تاریخی کمترشناخته و در عین حال، به‌باور من، بسیار جذاب و آموزنده است. نخستین بار در سال‌های آغازین ۱۳۸۰ (سال‌های پایانی تحصیل در دورۀ ارشد معماری) علاقۀ کار بر این تاریخ ناشناخته و جذاب در وجودم زبانه کشید و این بخت را یافتم که زیر نظر یکی از برجسته‌ترین چهره‌های تاریخ‌نگاری معماری و مرمت شهری این سرزمین، زنده‌یاد باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی (ره) و با همراهی یکی از بهترین دوستان و همکاران حرفه‌ای ام، خانم دکتر زهرا نام‌آور، این علاقه را در قالب کار بر رسالۀ کارشناسی ارشد معماری‌ام دنبال کنم. دو سالی که زیر نظر مرحوم...

مزار بکتاش آبتین و امامزاده عبدالله
فرزاد زره‌داران

این روزها همه از آبتین می‌نویسند و من اما می‌خواهم از مزارش بنویسم. آبتین را در امامزاده عبدالله ری دفن کرده‌اند. (تصویر ۱) از خودم پرسیدم که چرا باید چنین شخصی را در چنین مکانی دفن کنند؟ به سراغ ویژگی‌های این مکان رفتم.  ۱- فاصله‌ٔ این مکان تا مرکز تهران، اگر آن را میدان انقلاب در نظر بگیریم، با ماشین حداقل چهل دقیقه است؛ همانند فاصلهٔ میدان انقلاب تا بهشت زهرا، حرم حضرت عبدالعظیم یا امامزاده صالح. به‌سخن دیگر، احتمالاً زمان دسترسی به صحن امامزاده عبدالله چندان تفاوتی با دیگر آرامستان‌ها ندارد. بنابراین اگر شخصی بخواهد بر سر مزاری حاضر...

تکمله‌ای بر یادداشتِ «آغازی برای پایان یک رویکرد پراشتباه»
فربد افشار بکشلو

همان گونه که در یادداشت "آغازی براي پايان يك رويكرد پراشتباه" اشاره شد، در دههٔ ۹۰ میلادی، آقای کیوان کریمی دربارهٔ عواقب توسعهٔ مدرنیستی بافت کهن شهری در ایران پژوهشی را انجام داده‌اند. در این پژوهش (دکتری) نحوهٔ مداخلهٔ مدرنیستی با ارگانیک در بافت کهن مورد مقایسه قرار گرفته است. بدین منظور، شش شهر در ایران (شیراز، کرمان، قزوین، همدان، کرمانشاه و سمنان) و شش شهر در انگلستان (نوریچ، بریستول، یورک، هِرِفورد، کانتبری و وینچستر) در بازهٔ زمانی اواخر قرن ۱۹ (دوران قاجار) تا اواخر قرن ۲۰ (دوران جمهوری اسلامی) مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. در این بازهٔ زمانی مداخلات عظیمی در بافت‌های کهن در سرتاسر دنیا صورت گرفته است که غالباً بر مبنای اصول شهرسازی مدرنیستی است (مانند ایران). در مواردی نیز سعی شده است از مداخله‌های عظیم جلوگیری شود و بر مبنای ساختار بافت کهن مداخلات صورت گیرد (مانند انگلستان). این پژوهش، نقشهٔ معابر شهری (نقشه ی توده و فضا) این ۱۲ شهر را بر مبنای نسل اول آنالیز‌های نظریه چیدمان فضا (آنالیز محوری/Axial Analysis) مورد آنالیز قرار داده است. این آنالیز‌ها که عمدتاً مبتنی بر پارامتر هم‌پیوندی (Integration) می‌باشد، جریان جابه‌جایی مقصدی را در این شهرها اندازه‌گیری می‌کند (لازم به یادآوری است که نتایج حاصل از این پارامتر...

آغازی برای پایان یک رویکرد پراشتباه
فربد افشار بکشلو

مطرح شدن مجدد طرح توسعه ی حرم شاه چراغ (ع) سبب بروز نگرانی شدید در جامعهٔ معماری و شهرسازی ایران شده است.  افراد از دریچه‌های متفاوتی این نگرانی را مطرح کرده‌اند، ولی جای یک نگاه خالی بود: منطق اجتماعی فضای شهری بافت موجود و عواقب این مداخله برای آن. بر مبنای نظریهٔ چیدمان فضا، فعالیت میرا ترین عنصر شهری است و بسیار سریع‌تر از دو عنصر دیگر شهری، یعنی ساختمان و معبر، دچار دگرگونی می شود. در مقابل، معبر نامیراترین عنصر شهری است و خطی است که برای زمانی طولانی بر پیکر شهر باقی می‌ماند. بر مبنای پژوهش‌های متعددی که بر اساس الگوی برآمده از این نظریه صورت گرفته است، تخریب هر بافت نه تنها سبب از بین رفتن ابنیه می‌شود بلکه سبب تغییر وسیعی در ساختار شبکهٔ خیابانی آن محدوده نیز می شود. تغییراتی که برای مدتی طولانی در ساختار شهر مورد نظر باقی خواهند ماند، اصلاح آن امر ساده ای نبوده و نسل‌ها طول می کشد تا بتوان این اختلال را در شبکهٔ معابر یک شهر سامان داد. اما، در معماری و شهرسازی معاصر ایران کاملاً در جهت عکس این اندیشه عمل شده است. سرزندگی فضای شهری با کاربری (فعالیت) های آن تعریف شده و فضا به عنوان...

تبارشناسی «طراحی» معماری
هدیه نوربخش

جدایی و تقابل دو مفهوم «طراحی» و «ساخت» که یکی بر جنبۀ غیرمادی و دیگری بر وجه مادی معماری دلالت دارد به دوران رنسانس ایتالیا، سده‌‌های پانزدهم و شانزدهم، برمی‌گردد. معماری از آن رو که ذاتاً با «کاربردی بودن»، «کار یدی» و نیز «امور تجاری» پیوند داشت از جایگاه نازل‌تری نسبت به دیگر هنرها برخوردار بود (شعر و موسیقی بالاترین جایگاه را داشتند و سپس مجسمه‌سازی و  نقاشی). معماران دورۀ رنسانس در تکاپوی یافتن شأنی هم ‌ردیف هنرمندان سایر رشته‌ها و ارتقاء جایگاه خود به مرتبۀ هنرهای آزاد [۱] به ورود واژۀ «طراحی» به گفتمان معماری اقبال بسیار نشان دادند؛ زیرا...

مرکززدایی از رنسانس؛ نمونه‌ای از تاریخ متصل
مجید میرنظامی

متن زیر ترجمهٔ بریده‌ای از مقالهٔ جولیا مکلور دربارهٔ تاریخ متصل و استعمارزدایی از برنامهٔ درسی است. از آنجا که در این بخش از مقاله، مصداقی از تاریخ متصل در سیاق هنر رنسانس ذکر شده است، می‌تواند به ما نشان دهد که تاریخ متصل هنر یا معماری چگونه می‌تواند نوشته شود؛ تاریخی که در آن حتی رنسانس پدیده‌ای منحصر به ایتالیا و اروپا نیست، بلکه در سیاق جغرافیایی و فرهنگی گسترده‌تری قرار می‌گیرد که از میان انواع اتصال‌هایش قطعاً با اسپانیای هابسبورگ و استعمار امریکا نیز ارتباط دارد. ترجمهٔ سیدمجید میرنظامی گرچه فرانسیسی‌ها[۱] در نابودی فرهنگ سرخپوستان امریکایی[۲] دخیل بوده‌اند،...

دری تاریخی متعلق به یک خانوادۀ ایرُنی در جمهوری اوستیا-...
مرتضی رضوانفر

مردم اوستیا نام قوم خود را ایرُن و یا آلان و سرزمین خود را ایرستون یا آلانیا می‌نامند. آلان‌ها یک قوم آریایی هستند و نام آلان را در اروپا، آسیا و آفریقا (کاتالانیا، آلن سو، آلن، ...) برگرفته از کلمۀ آریایی می‌دانند. در شاهنامه بارها به قوم آلان پرداخته شده و در ایرانِ امروزی نیز چند روستا به نام آلان وجود دارد. به گفتۀ مدیر موزۀ دانشگاهِ اوستیا، خانواده‌های آلانی، علائم خانوادگی خود را بر روی درب خانۀ یکدیگر حک می‌کردند تا ضمن بیان وابستگی‌های قومی و منطقه‌ای، بتوانند برای ایجاد امنیت و حفاظت در مقابل یورش‌ها وغارت‌ها، قدرت و...

چون دوست دشمن است شکایت کجا برم؟ دربارۀ طرح تخریب...
سید حمید ضیائیان

ما آدم‌ها وقتی چیزی را از دست می‌دهیم، اندوهگین می‌‌شویم. مگر آنکه آن چیز مال ما نباشد، یا تعلق خاطری به آن نداشته باشیم، یا فراموشش کرده باشیم. اما اگر آنِ ما باشد، هرچه بزرگتر و ارزشمندتر باشد، هرچه بیشتر برای بدست آوردنش زحمت کشیده باشیم، هرچه قدرش خواستنی تر باشد، هر چه نبودنش غیر قابل جبران‌تر باشد، و در یک کلام، هرچه بیشتر عشق نثارش کرده باشیم، غمِ فقدان سختتر و بارِ فراق گرانتر خواهد بود. این است که وقتی در مواجه با چیز یا شخص ارزشمندی قرار می‌‌گیریم، که به دست آوردنِ دلش برایمان اهمیتی به هم می‌زند، قربان صدقه‌اش می‌رویم. یعنی چیز‌های ارزشمندمان را در کلام قربانی‌اش می‌کنیم تا بداند تا چه حد و پایه‌ای برایمان مهم و ارزشمند است. البته این قربان صدقۀ لفظی از آن جهت است که هنوز مجالش را نیافته ایم تا برایش ثابت کنیم که اگر پای عمل نیز در میان باشد، کوتاهی نخواهیم کرد و همچنان حاضریم بپای قدرش قربانی کنیم و خون بریزیم! ممکن است خیال کنید که مهم‌ترین چیز نزد ما، جانمان است. شاید باشد. نمی‌دانم. اما در زبان عربی، وقتی می‌خواهند در ارادت به کسی سنگ تمام بگذارند، می‌گویند: پدر و مادرم به فدایت! راستش من از نوجوانی...

رؤیت‌پذیری اشباح عمارت تاریخ معماری در موقعیت‌های مرزی
مجید میرنظامی

عمارت تاریخ معماری پر از اشباحی است که خواب را از چشم ساکنانش می‌ربایند. ویمالین روجیواچاراکول (2010) در مقاله‌اش به یکی از اشباحی پرداخته که بیشتر در اتاق مطالعهٔ او پرسه می‌زند: «آسیا». به نظر او، از زمان جیمز فرگوسن تا حال،‌ این مفهومِ دردسرساز مانع دیدن پیوندها و گسست‌ها و واقعیت‌های تاریخی بسیاری در این پهنهٔ گستردهٔ جغرافیایی شده است. به‌گفتهٔ او، در جهان پس از ادوارد سعید ما به‌خوبی می‌دانیم مفاهیم جغرافیایی-فرهنگی‌ای نظیر «آسیا» تا چه اندازه با شرق‌شناسی و دانش استعماری و امپریالیسم در ارتباط است. اما به‌رغم این آگاهی، چنین مفاهیمی هنوز دست از سر مورخان برنداشته است....

میراث مشترک ایران و ارمنستان*
مرتضی رضوانفر

ارمنستان در کتیبهٔ سه‌زبانهٔ داریوش هخامنشی در بیستون با نام ارمینه (به زبان پارسی و عیلامی) و اورارتو (به زبان اکدی) به عنوان یک ساتراپی یا استان ایران معرفی شده است. ارمنستان اولین کشور جهان است که مسیحیت را چون دین رسمی پذیرفت، توسط تیرداد سوم اشکانی در سال ۳۰۱م. ۱۳سال بعد روم باستان مسیحیت را به رسمیت شناخت. بر اساس اسناد ارمنی، پذیرفتن مسیحیت، مربوط به بیماری سخت تیرداد و شفا یافتن وی به‌دست گریگور روشنگر (اولین رهبر دینی ارامنه و از نسل سورنا، سردار ایرانی) است. لذا شمایل این دو ایرانی بر ورودی کلیسای اچمیادزین که مهم‌ترین کلیسای ارامنهٔ...

بیهقی‌خوانی
ندا تاکی

مدتی است که با چند تن از اهالی آسمانه بیهقی‌خوانی می‌کنیم. چالش‌های بیهقی‌خوانی  ذهنی که تازه وارد گود می‌شود را به خود می‌خواند. چالش‌هایی از قبیل درست خواندن، درست فهمیدن معنای لغات با توجه به سیاقِ متنِ آن دوران از سویی و درست درک کردن، تجسم و تصویرسازی اصطلاحات معماری با توجه به آن دوران از سویی دیگرست. اصطلاحاتی که با برخی از آنها کمتر آشناییم یا درکی که از فضا و معماری آن حاصل می‌شود با معنای امروزی متفاوت است. برای روشن شدن منظور در ادامه مطلب را کمی بیشتر شرح می‌دهم.   بیهقی در مجلد ششم صفحهٔ ۱۸۴...

شجريان، مخاطب خاص و شهرت عام
بابک خضرائی

شجریان مجری یک موسیقی کلاسیک بود که از ویژگی‌های این موسیقی (در بیشتر فرهنگ‌ها) داشتن مخاطبان خاص است؛ پس چگونه او به این شهرت عام رسید که نامش تقریباً به گوش هر ایرانی و میلیون‌ها غیرایرانی رسیده است؟  پیش از پرداختن به این موضوع، باید پرسید چه شد که شجریان در آواز از دیگران متمایز شد؟ شاید اول به نظر برسد گستره‌ٔ صدای اصطلاحاً شش‌دانگ اوست که او را ممتاز کرده، اما این حُسنی است که بسیاری از خوانندگان حتی ناشناخته هم دارند. کوک و، به‌اصطلاح، ژوست‌خواندن، وزن‌شناسی و کیفیت صداسازی را هم گرچه او به‌کمال دارا بود، برای دیگر...

غوغای کلام حافظ در یک آرامگاه/ ۲۰مهر، روز حافظ شیرازی...
مرتضی رضوانفر

سخی سلطان علی اکبر شاه شمسی، از نوادگان شاه شمس سبزواری عارف ایرانی (۵۶۰ق سبزوار، ۶۷۵ق مولتان پاکستان) است.  بنای بسیار زیبای مقبره به سبک مقابر دورۀ تُغلق‌شاهیان، در سه طبقه با زیربنایی هشت ضلعی، برجکهای مخروطی‌ و گنبدی بزرگ در سال ۹۹۳ق در مولتان بنا شده است. داخل آرامگاه با گچبری‌ و نقوش اسلیمی که برخی بسیار موقّر و نادر است پوشیده شده است.  نمای بیرونی این بنای آجری با کاشی‌های زیبا حاوی اشعار ابوسعید ابوالخیر، همام تبریزی، مولوی و چند شاعر محلی تزیین شده است. اما آنچه کاملا نمایان است ابیات بسیاری از حافظ شیرازی است که بصورت...

کتیبۀ فرمان شیخعلی‌خان (قهرمان جنگ‌های ایران و روس و حاکم...
مرتضی رضوانفر

این کتیبه در قالب اشعار فارسی و به خط نستعلیق، به آزادسازی شهر و فرمان مرمت مدرسه دینی دربند در سال ۱۲۲۰ق می‌پردازد.  مرحوم محمدامین ریاحی خویی، ایرانشناس و مورخ، در توضیح نامهٔ عباس میرزا به شیخعلی‌خان می‌گوید:  شیخعلی‌خان حکمران قبه و دربند، از بزرگان و نامداران آن سوی ارس بود که در طول دوره اول جنگ‌های ایران و روس، همراه مردان خویش و در کنار سایر ایرانیان دلاورانه پیکار کرد و لحظه‌ای در وفاداری به ایران تردید به خود راه نداد و به صورت مظهر مقاومت ملی درآمد، و حتی وقتی هم طبق عهدنامه گلستان، دربند و باکو و...

بی‌تأثیری ضریب تأثیر در ارزیابی پژوهش‌های هنر و علوم انسانی...
مجید میرنظامی

زمانی که تصمیم‌گیری برای ارزیابی دستاوردهای رساله، به‌جای دانشوران، به کارمندان دانشگاه واگذار می‌شود، دستگاه بروکراتیک دانشگاه سیطره‌اش را به عرصهٔ پژوهش و آموزش نیز گسترش می‌دهد. دستگاهی که در آن نه علم، بلکه آیین‌نامه‌ها حکم می‌رانند و در نتیجه، پژوهشگران و معلمان دانشگاه نیز به بروکرات‌هایی تقلیل می‌یابند که وظیفه‌شان نه کسب دانش، بلکه طی مدارج ترقی از طریق پیروی از آیین‌نامه‌ها خواهد بود.

هفتم مهر، روز شمس تبریزی، هشتم مهر، روز مولانا بلخی...
مرتضی رضوانفر

آرامگاه که در کنار مسجد وزیرخان و در عهد سلسله تغلق شاهیان (۷۲۰ - ۸۱۵ق) ساخته شده است، دارای چند کتیبهٔ مرمرین و به خط نستعلیق از اشعار منسوب به مولوی است

به ياد استاد حسين لرزاده معمار برجسته معاصر در سالگرد...
مهناز رئیس‌زاده

حسین لرزاده از معماران پُرکار، چیره‌دست و جامع‌الاطراف دوره پهلوی و متولد سال ۱۲۸۵ است. بناهای زیادی با طرح و  نظارت او ساخته شده، و از جمله آن‌ها ۸۴۰ مسجد است که لرزاده در طراحی، اجرا و نظارت بر آن دخیل بوده است . لرزاده با شاگردی در محضر پدرش اصول اربعه معماری را آموخت و در مباحث مرتبط با گره‌سازی، مقرنس، کاسه‌سازی و رسمی صاحب‌نظر بود. برخی از آثار استاد لرزاده: مقبره فردوسی؛ سردر بانك شاهی در ميدان توپخانه؛ گنبد کاخ مرمر؛ كاخ رامسر؛ مسجد اعظم قم؛ سردر مدرسۀ دارالفنون؛ شبستان مدرسه سپهسالار؛ مسجد سجاد تهران؛ مسجد امام حسين...

معماری کلاژگونه
هدیه نوربخش

معماران آمریکایی نیمۀ دوم قرن بیستم در پاسخ به مسئلۀ «تاریخ» در معماری، به آراء و نظریه‌های رابرت ونچوری متکی بودند و در تبدیل نظریه به عملِ معماری از راه‌کارهای هنرعامه‌پسند (پاپ آرت) آمریکایی بهره بردند. در سال ۱۹۶۶ ونچوری در کتاب مشهور خود «پیچیدگی و تضاد در معماری» فرم‌های بیش از حدساده شده و در معماری مدرن را آماج حملات خود قرار داد. به گفتۀ او عناصر و فرم‌های ترکیبی‌‌، بینابینی، مبهم و متناقض بر آنهایی که خالص، قطعی، روشن و صریح هستند، ترجیح دارند و معماران مدرنیست به خاطر دستیابی به سادگی و ترس از عدم انسجام، هرگونه...

این بنا متعلق به کدام زمان است؟ کوتاه‌نوشتی درباب تاریخ‌گذاری...
روح‌الله مجتهدزاده

مساله تاریخ‌گذاری بناهای تاریخی از مسائل مهم و در عین‌حال دردسرساز حوزۀ مطالعات تاریخ معماری است. اهمیت این موضوع معمولاً از جهت تاثیری است که این تاریخ‌گذاری‌ها در قضاوت مورخان در باب فرایند توسعۀ شهرها و تکوین سبک‌ها دارد؛ اما دردسرهای آن علاوه بر مشکلاتِ یافتن تاریخ‌های نسبی یا مطلقِ صحیح به دردسرهای زدودن یک تاریخ غلط هم بازمی‌گردد. موضوع یادداشت حاضر به اشتراک گذاشتن یکی از همین تجارب تاریخ‌گذاری، در باب بنایی معاصر، است.

فرسوده ماییم نه آن بافت‌ها
فرزاد زره‌داران

امید داشتیم که روزی اسنادمان را بخواهند تا درباره‌ٔ آنچه بودیم بیشتر بدانیم. امید داشتیم که روزی می‌آید که نه فقط کالبد، بلکه ساختار و اشخاص محله و داستان‌ها و خاطره‌ها را می‌فهمیدیم. نمی‌دانستم روزی می‌رسد که باید به سراغ آرشیوم بروم تا به شهردار بفهمانم فرسوده من و شماییم نه آن بافت‌ها!

از زاکانی به زاکانی
سلمان رضوی کوهپایه

در این ایام که خبر حسن انتخاب شورای مکرم شهر تهران شخصی نکونام و توانا و شایسته را به منصب شهرداری جان ‏این بنده را از شور و شعف آکنده است، چندان دل بدان مشغول داشته‌ام که دوش، شیخ محمدحسن سیرجانی، ‏نبیّ‌السّارقین، را به خواب دیدم؛ سخت شادان و خندان. گفتم: ای شیخ، این حال از چیست؟ مرا اشارتی کرد به کتاب ‏شریف اخلاق الاشراف. گفت این کتاب وصیت‌نامه‌ای است از زاکانی‌ای به زاکانی‌ای. باید که از پس هفتصد سال، ‏وصیت او به زاکانی رسانی. صفحاتی از آن کتاب شریف را به من نمود که شهردار تازۀ پایتخت نصب‌العین و آویزۀ ‏گوش گرداند:‏ نخست در باب خوان یغمای شهرداری فرمود که به نصحیت خواجه عبید گوش بدارد و مباد که ایثار بر انبار ‏گزیند:‏ ‏«در این روزها، بزرگ‌زاده‌ای خرقه‌ای به درویشی داد. مگر طاعنانْ خبر این واقعه به سمع پدرش رسانیدند. با پسر در این ‏باب عتاب می‌کرد. پسر گفت: در کتابی خواندم که هر که بزرگی خواهد یابد، هرچه دارد ایثار کند. من بدان هوس این ‏خرقه را ایثار کردم. پدر گفت: ای ابله، غلط در لفظ «ایثار» کرده‌ای، که به تصحیف خوانده‌ای. بزرگان گفته‌اند که هرکه ‏بزرگی خواهد یابد، هرچه دارد «انبار» کند، تا بدان عزیز باشد. نبینی...

سفر به شرق ایران فرهنگی، کابلستان
کورش محمدخانی

با جدا شدن بخش شرقی ایران فرهنگی در دورهٔ قاجار، قسمتی از جان ایران زمین جدا ماند. سرزمین زیبا که در دورهٔ امان الله خان افغانستان نامیده شد، امروزه سرزمینی است با مصیبت های فراوان و در طی پنج دهه جنگ، جدا از ویژگی‌های طبیعی بسیار زیبا، به سرزمینی غمگینی تبدیل شده است. همواره عشق و علاقه من به سرزمین ایران مرا به ایران فرهنگی می‌کشاند، سرزمینی که روزی از چین تا دانوب و از شمال دریای کاسپین تا جنوب خلیج فارس را در بر می‌گرفت و تا شمال افریقا گسترش می‌یافت. همواره علاقه داشتم که در این پهنهٔ ایران...

مسجد ۹۰۰ سالۀ شیرازی‌ها در جزیرۀ زنگبار
مرتضی رضوان‌فر

مسجد ۹۰۰ سالۀ شیرازی‌ها در جزیرۀ زنگبار مرتضی رضوانفر   مسجد کیزیمکازی طبق کتیبۀ محراب، در سال ۵۰۰ق (بیش از ۹۴۰ سال پیش) ساخته شده است. این نوع طراحی سه پره‌ای در محراب (بر اساس مشاهده) بعدها در برخی مساجد تانزانیا و کنیا، توسط اقوام شیرازی، بلوچ، شوشتری، کازرونی و عُمانی استفاده شده است، از جمله در مسجد شوشتری‌ها در زنگبار و یا مسجد بلوچ‌ها در کائوله.  پس از مسجد جامع جزیره کیلوا در تانزانیا، مسجد کیزیمکازی قدیمی‌ترین مسجدی است که شیرازی‌ها در آفریقا ساختند و هنوز مورد استفاده نمازگزاران قرار می‌گیرد. همچنین هرساله گردشگران بسیاری از آن دیدن می‌کنند....

بائوباب و خَرّوب
مهرداد قیومی بیدهندی

شازده کوچولو، کتاب معروف آنتوان دو سنت اگزوپری، بارها به فارسی ترجمه شده است. ترجمه‌ها را نشمرده‌ام؛ اما به ‏گمانم از ده تا تجاوز می‌کند. دست‌کم سه نفر از بزرگان زبان و ادبیات فارسی، محمد قاضی و ابوالحسن نجفی و احمد ‏شاملو، در زمره‌ی این مترجمان‌اند. یکی از این ترجمه‌ها، که در ایران کمتر شناخته شده، ترجمه‌ای است با عنوان پرنس ‏کوچک، از «دیپلوم انجنیر غلام سخی (غیرت)» (مهندس غلام سخی)، که حکومت کمونیستی افغانستان (جمهوری ‏دموکراتیک افغانستان)، گویا در اواخر دولت مستعجلش، در حدود سال ۱۳۶۶ش، منتشر کرده است. در میان آن‌همه ‏ترجمه، این یکی هم لطفی خاص خود دارد....

ساز زدن بر شیروانی
مهرداد قیومی بیدهندی

(تقدیم به زهرا اهری) «ویولن‌زنی بر بام! انگار عجیب است؛ نه؟ اما توی اینجا، توی دهِ کوچک آناتِوکا، می‌شود گفت هر کدام از ما ویولن‌زنی ‏روی بام است که سعی می‌کند هم آهنگی زیبا و ساده بزند و هم از بام هم نیفتد. آسان نیست. لابد می‌گویید: حالا که ‏ماندن در آن ده این‌قدر خطرناک است، چرا از آنجا نمی‌روید؟ خوب، اینجا می‌مانیم چون خانه‌مان است.» ــ یوزف ‏استِین، ویولن‌زن روی بام (فیلم‌نامه)‎(Josef Stein, Fiddler on the Roof, 1964.)‌‏.‏ زندگی انسان در این جهان، چه پاره‌ای از سفری دراز باشد و چه به خود ختم شود، پر از درد و رنج...

رانتِ تاریخ و میراث فرهنگی
مهرداد قیومی بیدهندی

(تقدیم به فرهاد نظری)رانت در علمِ اقتصاد تعاریفی گوناگون و مباحثی پردامنه دارد که پرداختن به آنها نه در دایره‌ی دانشِ نگارنده است و نه در ‏حوصله‌ی این یادداشت. در اینجا بر همین معنای متداول تکیه می‌کنیم که رانت (ارزش مازاد یا ویژه‌بهر) عبارت است از ‏درآمدی افزون بر مزدِ کار یا سودِ سرمایه که از طریقِ قدرت، روابط، اطلاعاتِ ویژه، و مانند اینها به‌دست آید. اگر ‏مهندسی به جهت روابط نامتعارف با سیاست‌مداران موفق به گرفتن پروژه‌های معماری بزرگ‌تری بشود، به‌نحوی که ‏مهندسانِ لایق‌تر از او از چنان پروژه‌هایی محروم باشند، رانت‌خواری کرده است. اگر کسی به سببِ روابط...

گذشته سرزمینی بیگانه است
مهرداد قیومی بیدهندی

«رمان میانجی (The Go-Between)، نوشته‌ی ال. پی. هارتلی (L. P. Hartley)، با این جملات آغاز می‌شود: «گذشته سرزمینی بیگانه است. اهل آنجا طوری دیگر ‏رفتار می‌کنند». این که گذشتگان واقعاً طور دیگری عمل می‌کرده‌اند دیدگاهی کاملاً جدید است. در طی بیشترِ تاریخ، ‏انسان‌ها حال را از گذشته به‌سختی جدا می‌کردند؛ حتی از رویدادهای دور طوری سخن می‌گفتند که انگار همان‌وقت در ‏حال روی دادن است. تا سده‌ی نوزدهم، کسانی که تصوری از گذشته‌ی تاریخی داشتند آن را بسیار شبیه حال می‌شمردند. ‏داستان تاریخ را با تغییرات زیاد در زندگی و مکان نقل می‌کردند؛ اما سرشت انسان را ثابت می‌انگاشتند. در چشم ایشان،...

خانه مُغ؛ نمونه‌ای از خانه ییلاقی در معماری بومی ایران...
روح‌الله مجتهدزاده

معماری بومی ایران سرشار از الگوهای متنوع زیستی و به‌تبع آن گونه‌های متنوع معماری است و شناخت جامع معماری ایران، جز با شناخت کامل این الگوها و گونه‌ها محقق نخواهد شد؛ لذا معتقدم بخشی از رسالت پژوهشگران حوزه مطالعات معماری ایران جستجوی میدانی و معرفی گونه‌های متنوع معماری بومی، اعم از مسکونی و غیرمسکونی، و تلاش برای تعریف پروژه‌های مطالعاتی هدفمند در راستای مستندنگاری و شناخت عناصر و اجزای معماری بومی است. در سفرهای گاه‌به‌گاهی که به مناطق مختلف ایران داشته‌ام، خواه سفر کاری و پژوهشی خواه سفر تفریحی، همواره سعی کرده‌ام معماری هر منطقه را از این منظر نیز...

قزوین صفوی ۴: خیابان
مهرزاد پرهیزکاری

سرآغاز واژه و کالبد خیابان را نمی‌توان در قزوین جستجو کرد، اما ویژگی‌های خیابان قزوین بدون شک در زمان خود بدیع بوده است. عبدی‌بیگ چندین بار از واژه خیابان استفاده کرده و به توصیف آنها پرداخته است. خیابان‌های موصوف، در داخل جعفرآباد یا خارج از آن بودند. در روضه‌الصفات او از خیابانی یاد می‌کند که بین درگاه دولتخانه (دولت‌سرا) و درگاه باغ سعادت‌آباد (سعادت‌فزا) قرار داشته است. در جنت‌الاثمار بار دیگر او خیابانی را خطاب می‌کند که دو سویش درگاه سرای شاهی (دولتخانه) و باغ سعادت‌آباد قرار داشته است و به تصریح آن را خیابان جعفرآباد نام می‌برد. (عبدی‌بیگ شیرازی،...

ماجراهای من و منابع رساله‌ام (۲): «فراموش‌ شده»
مرضیه نیک‌نهاد

ماجراهای من و منابع رساله‌ام (۲): «فراموش‌ شده» مرضیه نیک‌نهاد   آن اوایل که دربارۀ مسجد جامع نایین کار می‌کردم بیشتر مرا به مقالۀ مجله اثر (نوشتۀ اس. فلاری) راهنمایی می‌کردند؛ اما: مطالعه دربارۀ جامع شهر نایین در ۱۹ مارس ۱۹۱۲ میلادی آغاز شد؛ زمانی‌که آنری ویوله، با مأموریتی از طرف وزارت فرهنگ و هنر ایران برای مطالعۀ آثار تاریخی، در میان راه اصفهان به یزد، به نایین رسید. اینکه آیا پیش از او محقق دیگری به مسجد جامع شهر نایین پرداخته است یا نه معلوم نیست؛ ولی با توجه به گزارشی که از نایین و جامعش می‌دهد، از اینکه...

ماجراهای من و منابع رساله‌ام (۱): «اساس»
مرضیه نیک‌نهاد

ماجراهای من و منابع رساله‌ام (۱): «اساس» مرضیه نیک‌نهاد توضیح: این یادداشت‌ها بر پایۀ اطلاعات بنده تا پایان سال ۱۳۹۲ نوشته شده‌اند. پس از آن را خبر ندارم. ــــــــــــــــــــــــــــــ سکانس اول: «مار پله» همان اوایل دورۀ فوق بود که چیزی توجهم را جلب کرد:  در کلاس‌های عالی خانم دکتر اهری بود که برای اولین بار چیزی به اسم «روش تحقیق» را دیدم، و عجیب‌تر از همه سخت‌گیری جدی در اطلاق نام «تحقیق» بر نوشتارها بود: «باید صدر و ذیل چیزها با هم بخواند. منبع، به اندازۀ کافیْ، در موضوع مورد نظر موثق باشد و البته در عالم تحقیق نمی‌شود گفت: «البته بر همگان واضح و مبرهن است که...». هر نظریه‌ای، هر حرف جدی‌ای، باید اساسش یا اقلاً موارد به محک گذاشته‌شدنش معلوم، و به اندازۀ  کافی، متقن باشد. و تازه، نظریه‌ها ثابت هم که بشوند، «فعلاً» قابل قبولند تا روزی که خلاف‌شان، آن هم طبق روش علمی، بیاید. عیبی هم ندارد؛ چون قاعدۀ کار علمی همین است.  پس قضیه این بود! همزمان یا روبرو شدن با واژگان این دنیای جدید، مقاله‌های کلاسی و در امتداد آن پایان نامه را شروع کرده بودم که با این جمله، به شکل اساسی، زیاد روبرو شدم: «شکل طاق‌ها در دورۀ ساسانی مازه‌دار بوده و...

نقدی بر خوانش و استفاده از منابع در شناخت (شهر)...
مهرزاد پرهیزکاری

مطالعه دقیق شناخت‌هایی که به صورت خرد و کلان از قزوین صفوی ارائه گردیده، مسائل پنهانی را با خود همراه دارد که آگاهی بر آنها می‌تواند نتایج حاصله در شناخت را بهبود ‌بخشیده و دگرگون سازد. در اینجا سعی شده تا با اشاراتی کوتاه، به برخی نکاتِ مقوله مذکور پرداخته شود. این یک بررسی همه جانبه نیست، بلکه بر اساس نگاهی سریع بر کارهای انجام شده تنظیم گردیده است؛ از این‌رو می‌توان ادعا کرد که بیش از آنچه که نوشته شده، قابلیت افزایش دارد.

دربارۀ تپۀ بودا: گفتگو با کامبیز نوائی
ریحانه خاقانپور

دربارۀ تپۀ بودا: گفتگو با کامبیز نوائی ریحانه خاقانپور   تپۀ بودا اثری است دست‌ساز که توسط تادائو آندو، معمار معروف ژاپنی، در سال ۲۰۱۵ بر گردِ مجسمۀ بودا طراحی و ساخته شده است. این اثر در آرامستانی در شهر ساپوروی ژاپن واقع است. آرامستان ماکومانای‌تاکینو با وسعت ۱۸۰هکتار، در سال ۱۹۸۲ تأسیس شده و به‌جز مجموعۀ قبرها سه عنصر مهم را در خود جای داده است: چهل مجسمۀ موآی در ورودی سایت، یک کپی از استون هنج، و تپۀ بودا که به عنوان عظیم‌ترین عنصر این مجموعه، در رأس آرامستان قرار گرفته و به نماد این آرامستان تبدیل شده است. مجسمۀ بودا ۱۵ سال قبل از طراحی تپه، یعنی در حدود سال ۲۰۰۰، از سنگ‌هایی که وزنی در حدود ۴۰۰۰ تن داشتند ساخته شده است. در نهایت، مجسمۀ عظیمی به وجود آمد که حدود ۱۵۰۰ تن وزن، ۵/ ۱۳ متر ارتفاع و ۵/ ۱۰ متر عرض دارد و به همراه دو ساختمان دیگر که حکم ورودی برای محوطۀ بودا را داشتند، در بستر آرامستان قرار گرفت. هدف از ساخت تپه، ایجاد یک مکان عبادت، یا به عبارتی یک معبد در کنار بودا بود، به گونه‌ای که مردم را به سمت بودا، که تا آن زمان توجه چندانی به آن...

مدرسۀ نوروز در جمهوری اوستیا-آلانیا/ روسیه
مرتضی رضوانفر

در نیمۀ دوم قرن ۱۹م به دلیل بحران‌های اقتصادی، بیش از پانصدهزار نفر از ایران، خصوصا مناطق آذری‌نشین، به مناطقی در قفقاز شمالی (مانند داغستان، چچن و اوستیا-آلانیا) و همچنین قفقاز جنوبی (مانند جمهوری آذربایجان، گرجستان و ارمنستان) مهاجرت نمودند.شهر ولادی‌قفقاز پایتخت جمهوری اوستیا-آلانیا، که مردمانش بر ریشه‌های آریاییِ خود می‌بالند، پذیرای نزدیک به ۲۰۰۰ نفر از مهاجرین ایرانی شد. ناصرالدین‌شاه در سفرنامۀ دوم و سوم خود به اروپا، هنگام عبور از ولادی‌قفقاز به کثرت ایرانیان، چه رعیت و چه بازرگان در این شهر اشاره می‌کند.مدرسهٔ روسی- ایرانیِ نوروز در سال ۱۹۰۲م بنا به درخواست و هزینۀ مهاجرین ایرانی و...

۸ مارس و «برآمدن زنان معمار»
صبا مدنی

دوران کرونا اگر فقط یک خوبی داشته، این است که عوضِ اینکه رویدادهای علمی آن طرف دنیا را فقط در حد عناوین و اسامی و اگر خیلی سخاوتمند باشند، یک چکیدۀ ۱۰۰ کلمه‌ای، خبردار بشویم، از سر میز کارمان می‌توانیم شرکت‌کننده‌شان باشیم و سؤال‌هایمان را هم بپرسیم.انجمن مورخان معماری با همراهی انجمن مورخان معماری بریتانیا، در نکوداشت ۸ مارس، روز جهانی زنان، دیشب وبیناری برگزار کرد با عنوان تقریبی «برآمدن زنان در حرفۀ معماری: مقایسۀ چشم‌اندازها در ایالات متحده و بریتانیا». هر کدام از سخنرانی‌های ۱۰ دقیقه‌ای به معرفی یکی از زنان پیشگام در حرفۀ معماری در این کشورها اختصاص...

معرفی کتاب «جهات کعبه»
سیدامیر کوشه‌ای

O’Meara, Simon. 2020. The Kaʿba Orientations: readings in Islam’s ancient house. Edinburgh: Edinburgh university press, 264 pages. کتاب جهات کعبه نوشته سایمون اُمیرا، نخستین تک‌نگاریِ مستقلی است که درباره کعبه در یکی از زبان‌های اروپایی نوشته می‌شود.[۱] اُمیرا استاد تاریخ معماری و باستان‌شناسی خاورمیانه اسلامی در مدرسه شرق‌شناسی لندن است. او در این کتاب می‌کوشد به کعبه از منظر مسلمانان و سنت اسلامی نزدیک شود و در پیِ پاسخ به پرسش‌هایی مانند این است که کعبه چیست و چرا چنین جایگاه محوری‌ای در میان مسلمانان دارد؟ چرا حاجیان به جای ورود به داخلِ آن، گردِ آن می‌گردند؟ آیا کعبه فضایی خالی است؟...

قزوین صفوی ۳: جعفرآباد و دولتخانه
مهرزاد پرهیزکاری

جعفرآباد که قبلاً از آن سخن رفت حداقل به دو عرصه تقسیم می‌شد: باغ سعادت‌آباد و دولتخانه. نبود دقت نظر در توصیفات عبدی‌بیگ، موجب شده تا مرز میان عرصه‌های یاد شده، کمتر مورد توجه واقع گردد و اغلب فضای آن دو را در هم آمیزند. توصیف باغات با کوشک‌ها و ایوان‌ها در جنات عدن، چنان تصویر رویایی در اذهان پدید آورده، که پنداشته می‌شود تمامی جعفرآباد و از جمله دولتخانه متشکل از خیابان‌‌ها و جوی‌های آب روان و کوشک‌های میان باغی ‌است. اگرچه این در مورد باغ سعادت‌آباد تا اندازه‌ای آشکار است اما در مورد دولتخانه صدق نمی‌کند. همچنانکه نظام...

اسمیت‌ها در اصفهان عصر پهلوی
سمیرا فتحی

تابستان سال ۲۰۱۹ برای جستجو در نامه‌ها و اسناد مایرن بمنت اسمیت[۱] در آرشیو فریر/سکلر در مؤسسۀ اسمیتسونین به شهر واشنگتن دی‌سی سفر کردم. مایرن و همسرش کاترین[۲] برای کار روی پروژۀ بررسی معماری قرون میانۀ ایران از سال ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۷ در اصفهان مستقر شدند و مایرن مشغول نقشه‌برداری و ترسیم بناهای تاریخی و باستانی اصفهان و شهرهای دیگر ایران شد. قبل از سفرم برنامه‌ام این بود که اسناد و مدارک جمع‌آوری شده توسط اسمیت را بررسی کنم و از آنجایی که او و همسرش چند سالی را در اصفهان زندگی کرده بودند، اطلاعاتی دربارۀ اصفهان از خلال نامه‌ها...

خانه‌ام ابری است؛ دلنوشته‌ای در رثای خانه‌ای که بر زمین...
روح‌الله مجتهدزاده

در اهواز بیش از نیمی از سال تابستان است؛ و در روزگاری که از اینترنت و تلفن همراه خبری نبود و حتی تلویزیون هم جز ساعاتی محدود در عصر و اواخر شب برنامه سرگرم‌کننده نداشت، رمان خواندن یکی از مهم‌ترین سرگرمی‌ها برای گذران تابستان‌های گرم و بلند و طولانی اهواز بود. تقریبا تمام کسانی که دور و برم بودند، از خواهر و برادر و دوست و فامیل، در این سرگرمی شریک بودند. حالا که فکرش را می‌کنم لذتش هم کم نبود خصوصا زیر غرش دائم و خنک کولرهای گازی که بهشتی کوچک را در دل ظهرهای جهنمی تیر و مرداد...

قزوین صفوی ۲: باغ سعادت آباد
مهرزاد پرهیزکاری

در تذکره شاه تهماسب، از جعفرآباد با عنوان محله یاد شده (شاه تهماسب صفوی، ۱۳۴۳ق، ص ۲۷) اما با توجه به کتاب قاضی قمی، جعفرآباد نامی است که شاه تهماسب، مجموعه احداث شده را بدان مسمی گردانید (منشی قمی، ۱۳۸۳، ج ۱، ص ۳۹۹) لذا به کاربردن عنوان محله برای جعفرآباد یک مفهوم عام مکانی دارد و نباید آن را با محله شهری اشتباه گرفت. همو نوشته که برای احداث باغ، شاه تهماسب "اراضی موسوم به زنگیاباد" را از میرزا شرف جهان قزوین خریداری نمود. (منشی قمی، ۱۳۸۳، ج ۱، ص ۳۱۲) واژه اراضی که توسط قاضی قمی به کار...

غریبۀ همیشگی
زهره توحیدی

در میانۀ جمله مرا متوقف کرد و دستش را بالا برد و گفت «نه برادر! اینجا ما آمریکایی هستیم». فکر کردم که آن عبارت «نه برادر» با اینکه به انگلیسی بیان شده، چقدر عربی است و «ما آمریکایی هستیم» اصطلاحی عربی است به جای «ما الآن در آمریکا هستیم».

معرفی کتاب مفاهیم بنیادی زیباشناسی
سیدامیر کوشه‌ای

یکی از بهترین پژوهش‌هایی که درباره ابعاد گوناگون زیباشناسی در اختیار داریم، کتاب هفت جلدی مفاهیم بنیادی زیباشناسی است.[۱] مشخصات کتاب چنین است (نسخه دیجیتال این مجموعه از اینجا قابل دریافت است): Barck, Karlheinz, and Martin Fontius. 2000-2005. Ästhetische Grundbegriffe: historisches Wörterbuch in sieben Bänden. Stuttgart: Metzler. این کتاب، به زبان آلمانی و با مشارکت بیش از ۱۶۰ استاد و پژوهشگر متخصص در حوزه‌های مرتبط، در بازه‌ای حدودا ده ساله (۱۹۹۰-۲۰۰۰ م.) تدوین شده است (برای اسامی نویسندگان مقالات بنگرید: ibid: 7/ 287-289). در این مجموعه، در بیش از ۱۷۰ مقاله مفصل و حجمی حدود شش هزار صفحه (دو ستونه)،...

دیوارنگاره‌های گمشده
امیرحسین کریمی

در مجموعه‌­ها و موزه‌های ایران و البته سراسر جهان تزیینات نقاشی بسیاری که از بناهای تاریخی ایران جدا شده­‌اند، وجود دارند. بهانه‌‌های متعددی برای این جدایی وجود داشته است و سرگذشت اغلب آثار جداشده مبهم و پیچیده بوده است. گاهی بنایی که دیوارنگاره متعلق به آن بوده از میان رفته و گاه بنا باقی مانده اما نمی‌­دانیم دیوارنگاره‌­های آن کجاست. در این میان گاه دیوارنگاره‌ها بعد از سالیان از صندوق­ها و انبارها بیرون آمده و به نمایش گذاشته شده‌اند و گاه دیوارنگاره بودن آنها فراموش شده و همچون پرده‌­های نقاشی منقول اینجا و آنجا جابجا شده‌اند. گاهی مدارک باقیمانده از...

غیاثیۀ به توان امروز
محمد صادق نجف‌زاده

غیاثیۀ به توان امروز  محمد صادق نجف‌زاده    خواف شهری در شرق خراسان رضوی و در فاصله ۲۶۰ کیلومتری مشهد است. این شهر در همسایگی شهر تایباد و در نزدیکی مرز کشور افغانستان قرار دارد. نام کهن شهر خواف ظاهراً روی بوده که امروزه رود خوانده می‌شود. خواف در گذشته نام ولایتی مهم میان نیشابور و هرات بود و خرگرد، نشتیفان، سلامی، غیره از شهرهای این ولایت بوده است. اینک خواف یکی از شهرستان‌های استان خراسان رضوی با مرکزيّت شهر رود (مشهور به خواف) و چهار شهر دیگر (سلامی، سنگاه، نشتیفان، قاسم‌آباد زوزن) است. شهرت خواف برای ما به موجب...

عثمان حمدی و بازتعریف نقاشی‌های شرق‌شناسانه
مجید میرنظامی

نوشتۀ زینب چلیک، ترجمۀ سیدمجید میرنظامی  یادداشت مترجم متن زیر، بازنشر ترجمۀ بخش دوم جستاری از خانم زینب چلیک[۱] با عنوان «استعمارگری، شرق‌شناسی و کانِن[۲]» است که در شمارۀ ۳۹۲-۳۹۳ (آبان ۱۳۹۸) مجلۀ تندیس به چاپ رسید. او دربارۀ یکی از نقاشان امپراتوری عثمانی می‌نویسد که به‌رغم تحصیل در مکتب نقاشی شرق‌شناختی فرانسه، تصویری متفاوت از شرق را در نقاشی‌هایش ارائه کرده است. به نظر می‌رسد که بتوان با الهام از این نمونه‌ پژوهش‌های مشابهی در زمینۀ تاریخ هنر و معماری ایران انجام داد. پژوهش‌هایی که هم بتوانند خود را از قید نگاه شرق‌شناسانۀ غربی‌ها رها کنند و هم در...

«استایل» (باب سوم)| مایر شاپیرو
مجید حیدری

ترجمۀ مقالۀ «استایل» شاپیرو [۱]، باب سوم استانداردهای هنر متأخر غربی بر تحلیل و توصیف سبک‌های فرهنگ‌های متقدم و بدْوی، تأثیر شدیدی گذاشته است. با این حال می‌شود گفت که ارزش‌های هنر مدرن باعث نگاهی همدلانه‌تر[۲] و بی‌طرفانه‌تر[۳] شده است، نسبت به آنچه پنجاه یا صد سال پیش ممکن بود. در گذشته، عمدۀ آثار بدوی، مخصوصاً بازنمایی را، حتی افراد باملاحظه، خالی از هنر می‌دانستند؛ بخش ارزشمند هنر بدوی را تزئینات و صناعت بدوی می‌دانستند. اعتقاد بر این بود که هنر بدوی، تلاش‌های کودکانۀ بازنمایی طبیعت بوده است ـ تلاش‌هایی که از سر نادانی و به‌علت درون‌مایۀ[۴] غیرمنطقی مخوف و...

قزوین صفوی ۱
مهرزاد پرهیزکاری

ساختار شهر قزوین در دوره صفوی از موضوعاتی است که بسیار از آن سخن رفته، اما نکته‌ای که اغلب مغفول واقع گشته نگاه جامع بر اساس قیاس و استقراء بافت موجود و تمامی متون تاریخی و اسناد مرتبط با قزوین صفوی است. از این‌رو اغلب نوشته‌ها، تصویری آرمانی از پایتخت دوم صفوی به دست می‌دهند. در این گفتار (یا سلسله گفتار) سعی بر نمایاندن ابعاد مختلف شهر قزوین به منظور نزدیکی بیشتر به واقعیت شهر در دوره صفوی است. عملیات انجام شده در این دوره [صفوی] نشان از وجود طرحی جامع برای شهر دارد. ساختار تاریخی شهر که تا قبل...

ساختن و خواندن ۵: طراحی فضای داستان
علی طباطبایی

سال گذشته (ترم اول و دوم سال تحصیلی ۹۸ – ۹۹)  فرصتی مهیا شد تا به آموزش واحد درسی  مقدمات طراحی معماری دو در دانشگاه فنی و مهندسی گرمسار بپردازم. بیشتر دانشجویان کلاسْ ترم سوم کارشناسی معماری بودند و آشنایی اولیه‌ای با رشته‌ی معماری داشتند. واحدهایی مثل مقدمات طراحی معماری یک، بیان معماری یک و دو و هندسه مناظر و مرایا را گذرانده بودند و قرار بود تا در این کلاس برای دروس طرح معماری آماده شوند. برای طرح‌ریزی برنامه‌ی کلاس با مدرس قبلی درس و مدرس‌های واحد‌های قبل و بعد گفت‌وگوهایی کردم تا بفهمم انتظار کلی آن‌ها از این...

عیلام را دریابیم...
روح‌الله مجتهدزاده

در هفته‌های اخیر دو خبر پیرامون یکی از کهن‌ترین تمدن‌های حوزۀ فرهنگی ایران زمین، یعنی تمدن عیلام/ایلام، همزمان بر آنتن خبرگزاری‌ها قرار گرفت. یکی خبر کشف بزرگترین گور باستانی کشور در روستای سادات محمودی کهگلویه متعلق به دوره عیلام (به احتمال زیاد عیلام نو)  [۱] و دیگری خبر تعرض به حریم معبد چغازنبیل، اثری باشکوه و یگانه از عیلام میانه [۲]. خبر اول از آن نظر اهمیت دارد که آخرین سابقۀ کشف چنین گورهایی به سال ۱۳۶۱ (۱۹۸۲م.) در نزدیکی بهبهان بازمی‌گردد و اشیاء و یافته‌های باستان‌شناسی حاصل از آن، که امروزه به عنوان مجموعه یا گنجینۀ ارجان شناخته می‌شود،...

عیّار تنها (تکمله‌ای بر یادداشت شهر تسخیرناپذیر)
ساناز تولائیان

بهار امسال یادداشتی تحت عنوان «شهر تسخیرناپذیر» در آسمانه منتشر کردم. بهانۀ نوشتن آن یادداشت و منبع اصلی‌اش نمایشنامۀ «فتحنامة کلات» اثر بهرام بیضایی و برداشت اگر بشود گفت معمارانۀ من از آن بود. امروز به تماشای مستند «عیّار تنها» [۱] نشستم که به تازگی دربارۀ بهرام بیضایی منتشر شده است. این مستند بهانه‌ای شد که تکمله‌ای در ادامۀ یادداشت «شهر تسخیرناپذیر» بنویسم و حرف‌هایی را مطرح کنم که در آن نوشته جایی نداشت و البته که من هم در آن زمان به فکر نوشتنش نیافتادم.   دوست دارم قبل از طرح موضوع اصلی این نوشته، به یکی از یادداشت‌های آقای دکتر قیومی با عنوان «مرده‌ی محبوب من» اشاره کنم که چندی پیش در آسمانه منتشر شد. ایشان در این یادداشت این رفتار را به درستی مورد نقد قرار داده‌اند که چرا  قدر آدم‌های خوب را در زمان حیات‌شان نمی‌دانیم؟ چرا تعریف و تمجیدمان، گفتن از خاطرات و تأثیری که پذیرفته‌ایم اغلب منحصر می‌شود به زمانی که بزرگی را از دست می‌دهیم؟ در اصل بهانۀ این یادداشت گفتن از آدم‌های درست در زمان حیات‌شان و پرداختن دوباره به این سؤال است که «چرا قدر داشته‌هایمان را نمی‌دانیم؟»   در همان ابتدای مستند عیّار تنها فهرستی از آثار بهرام بیضایی مطرح...

نخستین کتیبۀ ایران دورۀ اسلامی با درج نام معمار: بازنگری‌ای...
سجّاد زلیکانی

کتاب کتیبه‌های تاریخی ماندگار دوران اولیۀ اسلامی ایران و فرارود1 عنوان کتابی است به‌نویسندگی شیلا بلر2 که در سال ۱۹۹۲ میلادی چاپ شد 3. این اثر یکی از آثار مهم، ارزنده و دقیق است که دربارۀ کتیبه‌های دوران اولیۀ اسلامی ایران فرهنگی به رشتۀ تحریر درآمد. بلر کتیبه‌ها و بناها را بر مبنای تاریخ ساختشان مرتب و بررسی کرده است. او کتیبه‌ها را به‌نوعی دریچه‌ای می‌داند برای مواجهه‌ای ژرف‌تر با آثار معماری. به همین منظور و بر پایۀ واکاوی و تفسیرهای موشکافانه‌، کتابش حاوی اطلاعاتی چندجانبه است که به شناخت بهتر کتیبه‌ها و بناها در بستر دوران شکل‌گیری‌شان می‌انجامد. بااین‌حال،...

گزارشی از مهمترین پژوهش‌های دو سده اخیر درباره سازه نخستینِ...
سیدامیر کوشه‌ای

مسجد پیامبر و چند و چونِ بنای نخستینِ آن، از جمله موضوعاتی است که هم عالمان مسلمان از دیرباز به آن توجه داشته‌اند و هم پژوهشگران غربی و مسلمان روزگارِ ما. با این همه، بسیاری از این پژوهش‌ها در زبان فارسی چنانکه باید و شاید انعکاس نیافته‌اند.[۱] در این یادداشت مروری خواهیم داشت بر این پژوهش‌ها. لئونه کائتانی،[۲] در جلد نخست از اثر ده جلدیِ خود با عنوان تاریخ اسلام،[۳] ذیل وقایع سال دوم هجری، از جمله به مسجد پیامبر می‌پردازد. او دیدگاه سنتی مسلمانان و دانشمندان غربی پیش از خود را به چالش می‌کشد و اعلام می‌کند: بنایی که...

لئوناردو ریچی و تغییر آموزش طراحی معماری در ایران
یحیی سپهری

همیشه برایم سؤال بوده است که وقتی درسی به برنامه‌ی آموزش یک دانشکده یا به طور کلی یک نظام آموزشی اضافه می‌شود ریشه‌اش در کجا است؟ معمولاً در پاسخ به این سؤال، تغییرات برنامه‌های جهانی آموزش و یا مقتضیات زمانه و کشور مطرح می‌شود. این پاسخ‌ها اغلب درست‌اند اما به نظر می‌رسد همیشه پاسخ‌های دقیق‌تری هم می‌توان برای این موضوع یافت. این پاسخ‌ها معمولاً در سیاق استاد یا استادانی که این درس را در برنامه گنجانده‌اند و برای اولین بار تدریسش کرده‌اند، نهفته است. موضوع این یادداشت ظهور درس ویژوآل دیزاین در برنامه‌ی آموزش معماری ایران است. این درس به...

عیّار تنها (تکمله‌ای بر یادداشت شهر تسخیرناپذیر)
ساناز تولّائیان

بهار امسال یادداشتی تحت عنوان «شهر تسخیرناپذیر» در آسمانه منتشر کردم. بهانۀ نوشتن آن یادداشت و منبع اصلی‌اش نمایشنامۀ «فتحنامة کلات» اثر بهرام بیضایی و برداشت اگر بشود گفت معمارانۀ من از آن بود. امروز به تماشای مستند «عیّار تنها» [۱] نشستم که به تازگی دربارۀ بهرام بیضایی منتشر شده است. این مستند بهانه‌ای شد که تکمله‌ای در ادامۀ یادداشت «شهر تسخیرناپذیر» بنویسم و حرف‌هایی را مطرح کنم که در آن نوشته جایی نداشت و البته که من هم در آن زمان به فکر نوشتنش نیافتادم. دوست دارم قبل از طرح موضوع اصلی این نوشته، به یکی از یادداشت‌های آقای...

On the Distorted Way We Are Taught to Perceive and...
زینب تمسّکی

    Before you read this note, ask yourself what do you see in the pictures above and which concepts come into your mind? Try to recall as many concepts as you can. Walking in the metropolises like Tehran, one finds little trouble to view scenes that have the potential to be significant depictions of poverty or inequality; but we, as far as are engaged in our disciplines and careers in architecture, are not used to interpreting them in this way.  The borderlines dividing rich and poor neighbourhoods construct our mental maps of the cities2, but trying to understand and deconstructing...

شر: چیزی در همین دور و بر
مهرداد قیومی بیدهندی

پدری دخترِ خود را سر می‌برد و وقتی که می‌شنویم او مردی معمولی و زحمت‌کش است و بدخواه نیست، باور نمی‌کنیم. ‏چرا باور نمی‌کنیم که روستایی‌ای ساده‌دل بتواند سرِ دخترش را ببرد؟ چون خیال می‌کنیم قتل و ظلم کارهایی سترگ ‏است و دست زدن به آنها پلیدی و شرارتی ذاتی می‌خواهد که در آدم‌های معمولی و «خاکی» پیدا نمی‌شود. می‌پنداریم ‏اگر کسی چنان جنایت‌های بزرگی بکند لابد در بقیه‌ی زندگی‌اش هم پلید است؛ لابد همیشه و همه‌جا زورگو و متجاوز ‏و بدخواه و متکبر و دروغ‌گوست. اما این پندار ناشی از ساده گرفتنِ سازوکار روانِ آدمی و روانِ جامعه‌ی انسانی...

خارج از قبیله
مهرداد قیومی بیدهندی

درباره‌ی روحیه‌ی قبیله‌ایِ عرب‌ها زیاد شنیده‌ایم. یکی از آموختنی‌ترین چیزهایی که در این باره، برای فهمِ تاریخِ صدرِ ‏اسلام، خوانده‌ام کتابِ ارزنده‌ی مرحومْ دکتر عباسِ زریابِ خویی است: سیره‌ی رسول‌الله. همچنین است پس از پنجاه ‏سال مرحومْ دکتر سیدجعفرِ شهیدی. ذکرِ این روحیه در فقره‌ی جالبی از سفرنامه‌ی ناصرِ خسرو هم خواندنی است:‏‏«این فَلْج در میانِ بادیه است. ناحیتی بزرگ بوده است؛ ولیکن به‌تعصب خراب شده است. [...] و این مردمْ عظیمْ ‏درویش و بدبخت باشند. با همه‌ی درویشی، همه‌روزه جنگ و عداوت و خون کنند. [...] و هیچ چیز از دنیاوی با من نبود، ‏الا دو سَلّه کتاب. و...

حرف اضافه (۱)
مهرداد قیومی بیدهندی

حرفِ اضافه واقعاً «اضافه»، به معنای «زیادی»، نیست. حرفِ اضافه خیلی کار می‌کند؛ امکاناتِ بسیاری به ما می‌دهد؛ ‏کمک می‌کند که مقصودمان را درست و روشن بگوییم. زبانِ فارسی از حیثِ حرفِ اضافه و تأثیر در روشنیِ کلام و ‏استواریِ آن و نیز تأثیر در تنوعِ معانیِ واژه‌ها بسیار کارامد است. در گذشته، مثلاً در نثرِ روان و شیوای فارسیِ پیش از ‏سلجوقیان، این توانایی بیشتر بود. امروز، با غلبه‌ی زبانِ تلویزیون و مخبران بر زبانِ ما، این توانایی افول کرده است؛ چه ‏در زبانِ نوشتار و چه گفتار. باید مراقب باشیم که ما در این افول مشارکت نکنیم. به...

اسفند ۶۲
مهرداد قیومی بیدهندی

نیمه‌شب، تنهای مطلق، در جاده می‌راندم؛ در وانتی گل‌مالیده، با چراغ‌هایی که روشن کردنِشان ممکن بود به قیمتِ جان ‏تمام شود، در نورِ ماهی که به ربع رسیده بود، در دشتی صاف و پهناور. ‏تنهاییِ محض در دلِ جهان، در دلِ بیابان، در دلِ ‏سیاهی‌ای از کران تا به کران که گهگاه با نور انفجارها در افقِ طلائیه شکسته می‌شد. می‌راندم؛ در زیرِ سقفی پرچراغ که ‏گنبدین ‏بودنش به‌‌آسانی احساس می‌شد: رأس گنبد در بالای سرم، و پاطاقش در افقی ۳۶۰درجه. ماهی که از پنجره ‌‏می‌دیدمش همه‌جا با من می‌دوید و نمی‌شد پشت سرش گذاشت. ‏رأسِ گنبد هم با من...

یک چاه و دو چشمه - بازخوانی داستان ساخته شدن...
ساناز تولّائیان

آدم‌ها:ورق زدن کتاب‌ها و مجموعه عکس‌های قدیمی برایم مثل سفر کردن در زمان و بالا – پائین کردن اینستاگرام در سال ۱۲۸۰ شمسی است. مابه‌ازای صفحه‌های اینستاگرامی مردم‌نگاری و شهرنگاری با نام‌های «Human of..» و«Every day …» و پروفایل بلاگرها و عکاسان شهری و اجتماعی در صد و خورده‌ای سال پیش احتمالاً کتاب‌هایی مثل «ایران از نگاه سوروگین» یا «هزار جلوه از زندگی» از ارنست هولستر و دیگر نمونه‌های مشابه است. این کتاب‌ها را که ورق می‌زنم حس می‌کنم لای آن درِ بستۀ رو به گذشتۀ مبهم، کمی گشوده شده است.  این تصاویر به قول سوزان سانتاگ مطالبات تازه‌ای از...

آدریان فورتی، علیه غرق شدن در واژگان معماری
سینا زارعی

هیچ بعید نیست که عده‌ای در جهانِ معماری، آدریان فورتی[۱] را مجرمی خطرناک بدانند. او معمار نیست و معماری درس می‌دهد. تاریخ‌نگارِ معماری است، اما کمتر درباره بناها و صورت‌های معماری حرفی می‌زند؛ و از همه مهم‌تر اینکه از میان همه جایگاههای مختلف ظهورِ معماری، متن‌ها و کلمات را برگزیده تا این فعالیت پیچیده اجتماعی را بشناسد و بشناساند. تعبیر فعالیت پیچیده اجتماعی از خود آدریان فورتی است. او که معماری و زبان را واجد دو ویژگی پیچیده بودن و اجتماعی‌بودن می‌داند، می‌کوشد در بستری اجتماعی، تاریخ کلماتِ معماری را بررسی کند تا از این مسیر به شناخت دقیقی از...

معماری، عدالت، تاریخ‌نویسی (۱)
محمدمهدی عبداله‌زاده

عموماً تاریخ معماری را به مطالعۀ آثارش می‌شناسیم، خصوصاً آثار شاخص و چشم‌گیر. در معماری اسلامی هم همین‌طور است؛ مانند مساجد جامع کوفه و دمشق و سامرا و جامع عباسی اصفهان و بی‌بی‌خانم سمرقند و مجموعۀ سلطان حسن قاهره. صورتِ چشم‌گیر این بناها مجذوبمان می‌کنند؛ مثل مسجد کوفه، که دستخوش تغییرات زیادی شده و معروفترین صورت آن را زیادِ ابیه رقم زده است. او بر جای مسجد ساده‌ای که سعدِ ابی‌وقاص ساخته بود، مسجدی حیرت‌انگیز و بشکوه می‌سازد. بنا به اقوال، زیاد معمارانِ ایرانی را فرامی‌خواند و از ایشان می‌خواهد برایش بنایی بی‌همتا بسازند. ایشان هم بنایی ساختند با ستونهایی...

معماری، عدالت، تاریخ‌نویسی (۱)
محمدمهدی عبدالله‌زاده

عموماً تاریخ معماری را به مطالعۀ آثارش می‌شناسیم، خصوصاً آثار شاخص و چشم‌گیر. در معماری اسلامی هم همین‌طور است؛ مانند مساجد جامع کوفه و دمشق و سامرا و جامع عباسی اصفهان و بی‌بی‌خانم سمرقند و مجموعۀ سلطان حسن قاهره. صورتِ چشم‌گیر این بناها مجذوبمان می‌کنند؛ مثل مسجد کوفه، که دستخوش تغییرات زیادی شده و معروفترین صورت آن را زیادِ ابیه رقم زده است. او بر جای مسجد ساده‌ای که سعدِ ابی‌وقاص ساخته بود، مسجدی حیرت‌انگیز و بشکوه می‌سازد. بنا به اقوال، زیاد معمارانِ ایرانی را فرامی‌خواند و از ایشان می‌خواهد برایش بنایی بی‌همتا بسازند. ایشان هم بنایی ساختند با ستونهایی...

کمدی معماری: شرح سفر دلیرانۀ خدای معماران به سرزمین پارس‌ها|...
علی طباطبایی

به سمانه محسنی در قسمت قبل خواندیم که معمار مصری ایمحوتب و شاگردش انجیب پس از فرار از دست آنوبیس گرگنما به کمک پریناز به دخمه‌ی قیومه‌ی طبیب گریختند و پرسش نفرین شده‌شان درباره‌ی کانسپت کانسپت‌ها را به او عرضه کردند. او هم با بهره از آخرین تکنولوژی‌ها به آن‌ها نشان داد که در زمان و مکان غلطی به دنبال پاسخ می‌گردند و در این زمانه جز مشتی حرف سطحی و انواع درهم‌ریختگی‌ها و بلبشو‌ها چیز دیگری عایدشان نمی‌شود. پس معجونی به دست آمده از عصاره‌‌ی پایان نامه‌های دورۀ قاجاریه به آن‌ها داد و به آن زمان فرستادشان  تا در...

«حافظه/ خاطره» در معماری و ادبیات قرن بیستم
هدیه نوربخش

جان راسکین در کتاب «مشعل حافظه»، جلد ششم از مجموعۀ «هفت مشعل معماری»، آورده: شعر و معماری بیش از هر چیز دیگر می‌تواند بر فراموشی انسان فائق آید و از میان این دو معماری برتری دارد چرا که علاوه بر اندوختۀ افکار و احساسات انسان، توان و تجربۀ کار دست او را نیز به نمایش می‌گذارد. منظور این متفکر قرن نوزدهمی از «حافظه/ خاطره»‌ تصورات بی‌حد و مرز شخصی نبود بلکه امری جمعی و مشخص بود که گذشته و حال در آن ثبت است و ملتی از طریق آن هویت خود را می‌سازد؛ در واقع درک او از این موضوع به...

نظر به دردِ دیگران
مهرداد قیومی بیدهندی

سوزان زونتاک (Susan Sontag) (سانتاگ، ۱۹۳۳- ۲۰۰۴)، نویسنده و اندیشمند و فعالِ سیاسیِ لهستانی‌تبارِ امریکایی، مجموعه جستاری با عنوانِ نظر به درد دیگران (Regarding the Pain of Others) نوشت که در سالِ ۲۰۰۳، یک سال پیش از مرگش، منتشر شد. محورِ سخن او در این کتاب عکاسی از فجایع و مصایبِ انسان‌ها، به‌ویژه جنگ، است و اینکه چگونه به واسطه‌ی این‌گونه عکس‌ها با مصایبِ دیگران مواجه می‌شویم. جنگ امری ناگزیر است. هرقدر امروزه صلح می‌خواهیم و صلح را اصل و جنگ را عارضی می‌شماریم، تاریخِ انسان خلافِ آن را نشان می‌دهد. تاریخ گواه است که جنگ و خشونت همواره بوده...

بررسی توصیفی پراکندگی و تراکم و قدمت‌گذاری مسجدهای تاریخی ثبت‌شده...
محمدمهدی طاهری

شمار بناهای ثبت‌شده در فهرست بناهای تاریخی ایران به حدود سی‌ودوهزار پرونده رسیده است و هنوز بر این تعداد افزوده می‌شود. بااین‌حال شمار بناهای پژوهش‌شده از این فهرست، بسیار اندک است. تاریخِ معماری‌ای که با هفتصد هشتصد بنا نوشته شود، بی‌تردید با تاریخ معماری‌ای که چند هزار بنا و شاهد و متن تاریخی را پشتوانۀ خود داشته باشد، متفاوت خواهد بود. کم‌شماری تک‌نگاری‌های بناها و محوطۀ تاریخی ایران دلیل‌هایی متعدد دارد؛ چه‌بسا انحصار فهرست و نقشۀ این بناها و محوطه‌ها به سازمان میراث فرهنگی؛ نامهم‌انگاشتن اکثریت بناهای ثبت‌شده و تمرکز ناروا بر اندک بناهای شاخص؛ تمرکز ناروا بر گسترۀ جغرافیایی...

گفت‌وگو با فیلیپ جانسون- قسمت اول
مهدی محمّدی

کتابی هست با عنوان «گفت‌وگو با معماران»[۱] شامل متن مصاحبهٔ جان دابلیو کوک[۲] و هاینریش کلاتس[۳] با تعدادی از معماران امریکایی هم‌عصرشان، از جمله فیلیپ جانسون، لویی کان، رابرت ونتوری و چند نفر دیگر. بر این کتاب که در سال ۱۹۷۳م منتشر شده وینسنت اسکالی[۴] هم تقریظی نوشته است. مهم‌ترین نکته‌ای که اسکالی به آن اشاره کرده تازگی سخنانی است که از آن معماران در این کتاب نقل شده است. من هم وقتی کتاب را خواندم از کیفیت خاص پرسش‌ها و پاسخ‌های موجود در آن حیرت کردم. در میان همهٔ گفتگوها اما، گفتگوی نویسندگان کتاب با فیلیپ جانسون برای من...

انعکاس اثر تاریخی
امیرحسین کریمی

در عکسی که رابرت بایرون از میدان نقش­ جهان گرفته است، کارگران در حال کار در میانۀ میدان دیده می­ شوند. کارگران در کار ساختن حوض و باغچه ­بندی میدان هستند تا فضای خالی را تغییر دهند. سال ۱۳۱۲ خورشیدی کار حفر و ساخت حوض بزرگ میدان نقش جهان بعد از ده ماه کار به پایان می­ رسد و برای آب انداختن در حوض جشن می­ گیرند. البته نقل شده که بیشتر سنگ­های حوض میدان را از تخت­ فولاد آورده­اند (مظاهری، حاشیه نویسی در تاریخ اصفهان، ۲۳۶). در آن زمان هنوز کار مرمت و تعمیر مناره­ های مسجد شاه تمام نشده...

مرده‌ی محبوبِ من
مهرداد قیومی بیدهندی

فرهادِ احمدی درگذشت و این روزها می‌شنویم که در اینجا و آنجا، در خانه‌ی هنرمندان و دانشکده‌ی معماری و ...، برگزاری مراسم مجازی در بزرگداشت او در جریان است. همه‌ی ما قوت و ضعف، فایده و ضرر، داریم. خوشا به حالِ آنان که فایده‌شان برای انسان‌ها بیش از ضررِشان است؛ و فرهادِ احمدی از آنها بود. قصدم از این نوشته زاری کردن بر او نیست. دیدم که برای او بزرگداشت می‌گیرند. دستشان مریزاد؛ چه خوب می‌کنند. اما همین‌ها مرا به یادِ این انداخت که او چقدر از دانشکده‌اش رنجیده بود. اگر به‌قدرِ همین بزرگداشت‌های احمدیِ مرده، احمدیِ زنده را بزرگ...

من، کودک و پله‌ها
نرگس ضمیری

در برهه‌هایی شرایط زندگیمان تغییر می‌کند، نیازهای متفاوتی پیدا می‌کنیم و در نتیجه نگاهمان به خانه و شهر نیز عوض می‌شود. تازه می‌فهمیم برخی تصمیم‌های معماران و طراحان و حتی برخی جزئیات طراحی تا چه حد می‌تواند در شکل زندگی ساکنین مؤثر باشد. من این قضیه را از وقتی بچه‌دار شدم، خیلی خوب فهمیدم. تا پیش از آن طرح خانه‌مان را دوست داشتم، فقط کمی از نور کمِ اتاق نشیمن‌مان گله‌مند بودم که لازم بود در طول روز با چراغ روشن شود، اما از وقتی پسرم شروع به چهار دست و پا رفتن کرده، متوجه شدم چه قدر طرح خانه‌مان...

عبدالله قوچانی و تبیین شناسنامۀ بناهای تاریخی ایران
ذات‌الله نیکزاد

پژوهش در تاریخ هنر و معماری با وجود رشته­‌های گوناگون پیشرفت حاصل می­‌کند. پیشبرد این حوزۀ تحقیق در ایران مرهون کسان بسیاری است که عمر خویش را صرف تتبع و تفکر در آثار معماری و متون و اسناد یا مبانی آن کردند. عالمان و محققان رشت‌ه­ها و گرایش‌­هایی چند در این کار وارد شدند تا روشنایی‌­بخش گوشه‌­ها و زوایای تاریک این تاریخ باشند. استاد عبدالله قوچانی، دانش و تخصص‌­اش در زمینۀ خطوط اسلامی، کتیبه‌­شناسی و کتیبه‌خوانی بود و اقسام آثار تاریخی که خطی بر آن­ها درج شده بود را می‌­خواند و محتوای آن­ها را آشکار می‌­ساخت. او در طول حیات علمی­‌اش نتایج...

مقامِ ساختن و مقام خواندن
مهرداد قیومی بیدهندی

کوزه‌گری را تصور کنید که آسوده در کارگاه کوزه‌گری‌اش به کار مشغول است؛ بی‌آنکه به عوامل مؤثر در مسیر یا در نتیجۀ کار خود اعتنایی داشته باشد. کوزه‌ای که او می‌سازد از سلیقۀ او، از پسند مردم و بازار، از ذوق و خواست سفارش‌دهنده، از ویژگی‌های روانی او، از جنس خاک، چرخ کوزه‌گری، فناوری موجود، و بسیاری عوامل مادی و معنوی دیگر متأثر است. تأثیر این عوامل به توجه او به این عوامل وابسته نیست؛ چه او به آن عوامل توجه داشته باشد و چه نداشته باشد، آن عوامل، هرکدام به‌اندازه‌ای، در کار او اثر می‌کنند. حال تصور کنید که...

سخنی در باب کتاب «گلچین زیبایی‌شناسیِ» انتشارات بلک‌وِل
سیدامیر کوشه‌ای

انتشارات بلک‌وِل در ماه مه ۲۰۲۰، ویراست تازه‌ای از «گلچین زیبایی‌شناسی» را به بازار نشر عرضه خواهد کرد. فهرست مطالب آن در پیوند زیر این یادداشت آمده است و مشخصات کتاب‌شناسیِ آن نیز چنین است: Cahn, Steven M., Sandra Shapshay, and Stephanie Ross. Aesthetics: a comprehensive anthology. Hoboken: Wiley, 2020. این گلچین، در سه بخش کلی (منابع تاریخی، نظریه‌های مدرن، زیبایی‌شناسی و فلسفۀ هنر معاصر) تنظیم شده است و۶۴ متن مهم این حوزه را در اختیار خواننده می‌گذارد. از نکات جالب در این کتاب (که در ویراست نخست آن نیز وجود داشته)، این است که مقالۀ «نظام مدرنِ هنرهای زیبا»...

هنر در (و [مستقل] از) معماری: خودآیینی و میانجی
احسان کاخانی

نویسنده: بارت ورشافل| ترجمۀ احسان کاخانی|  این متن قسمت اولِ ترجمه‌ای از نهمین مقاله‌ی کتاب Sage Handbook of Architectural Theory است. مدیر کسب و کار [باسیلیکای] سنت پیتر: «خب، مرد جوان، سرور ما پاپ ژولیوس دوم شما را به عنوان شخصی با استعداد پیشنهاد کرده است. می‌دانید که ما در ساخت گنبد مشکلات زیادی داریم، این معماران نمی‌دانند چطور ادامه دهند. شما چند گنبد تا کنون ساخته‌اید؟» میکلانژ: «گنبد؟ هیچ. من نقاش و مجسمه‌ساز هستم اما...» مدیر کسب و کار: «چه گفتید؟ نقاش و مجسمه‌ساز؟ آه دوست عزیز، متأسفم، ما یک گنبد‌ساز حرفه‌ای احتیاج داریم» اگر میکلانژ امروز زنده بود احتمالاً چنین...

درباره کتاب پاولی جدید و تکمله‌های آن
سیدامیر کوشه‌ای

یکی از منابع مرجع در شناخت عصر باستان (یونان و روم) و تأثیر آن بر اندیشه غربی در سده‌های بعدی، کتاب پاولی جدید (Brill’s New Pauly) است.آگوست پاولی[۱] (۱۷۹۶- ۱۸۴۵ م.)، دانشمند آلمانیِ متخصص در زبان‌های کلاسیک، در سال ۱۸۳۷ م. تدوین دائرة‌المعارفی درباره مطالعات عصر باستان کلاسیک (Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft) را آغاز می‌کند. او پیش از چاپ جلد چهارم این اثر درمی‌گذرد و ویراست نخست این کتاب در شش جلد (۱۸۳۷- ۱۸۵۲ م.) با ویراستاری دو تن از همکاران[۲] او تکمیل می‌شود. در سال ۱۸۹۰ م. گئورگ ویسوا[۳] (۱۸۵۹- ۱۹۳۱ م.)، عهده‌دار کاری بلندپروازانه در تدوین ویراست تازه‌ای...

معرفی کتاب «خطابۀ عربی: هنر و کارکرد»
سیدامیر کوشه‌ای

انتشارات بریل سال گذشته کتابی درباره خطابه در زبان عربی با مشخصات ذیل چاپ کرده است: Qutbuddin, Tahera. 2019. Arabic oration: art and function. Leiden: Brill. نویسنده کتاب، طاهره قطب‌الدین، استاد ادبیات عرب در دانشگاه شیکاگو است.کتاب علاوه بر مقدمه، دوازده فصل دارد. فصل نخست، به شیوه‌های حافظه‌محورِ انتقال خطبه‌ها در سده‌های نخست اسلامی و متن‌های مکتوب این دوره و اعتبارسنجی آنها می‌پردازد. در فصل‌های دوم و سوم، ساختار خطابه، و ویژگی‌های سبک‌شناختی و زیبایی‌شناسانه آن بررسی می‌شود. در فصل چهارم، بر اساس الگوی هانا آرنت نحوه ابراز مرجعیت خطیب تبیین می‌شود و ضمن بررسی ترکیب مخاطبان، از چگونگی تعامل خطیب...

معرفی کتاب «هنر اسلامی چیست»، نوشتۀ وندی شاو
سیدامیر کوشه‌ای

اواخر سال گذشته میلادی، کتاب تازه‌ای دربارۀ مسائل نظری هنر در جهان اسلام از سوی انتشارات کمبریج منتشر شده است. مشخصات آن چنین است: Shaw, Wendy M. K. 2019. What is "Islamic" art?: Between Religion and Perception. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press. نویسندۀ کتاب، استاد دانشگاه آزاد برلین (Freie Universität Berlin) در رشتۀ تاریخ هنر در فرهنگ اسلامی است. تمرکز پژوهشیِ او بر مطالعات پسااستعماری و موزه‌داری به ویژه در دوره عثمانی بوده است (کتاب او در این موضوع از اینجا قابل دریافت است). کتاب هنر «اسلامی» چیست، علاوه بر مقدمه و نتیجه‌گیری، شامل ده فصل است: تصویر اسلامی؛ دیدن با گوش؛...

هزاردستان
احمد صدری

مشهور است هنگامی  که  در سال ۱۹۶۹ م/ ۱۳۴۸ ه. ش  بنا به دعوت دانشگاه ایلی‌نوی شیکاگو از نورعلی برومند ( ۱۲۸۵ ه ش - ۱۳۵۵ ه. ش) - ردیف‌دان و موسیقی‌شناس -  کارگاه آموزشی و پژوهشی شناخت موسیقی ردیف‌-‌دستگاهی ایران برای موسیقی‌دانان و اتنوموزیکولوگ‌ها (قوم‌موسیقی‌شناسان تطبیقی) که اطلاع  و شناخت چندانی در آن  دوران ازسیستم  موسیقی سنتی ایران نداشتند، دوره آموزشی برگزار کنند. ایشان در ابتدای کلاس و برای شروع طرح بحث، بدون اینکه از خصوصیات موسیقی ایرانی، دستگاه‌ها و گوشه‌ها و مدها  و اوزان و ادوار ریتمیک و  فرم‌های اجرایی  موسیقی ایرانی سخنی به میان آورند، چند دقیقه‌ای صدای بلبل را برای حضار...

اوراق بازیافته: قرآن وقفی کشواد بن املاس، کهن‌ترین قرآن کاغذی...
مهدی صحراگرد

در سال ۱۳۴۸ش از میان دو سقف دارالسلام حرم امام رضا (ع) چند کیسه حاوی نسخ قدیمی کشف شد که شرح مختصر آن را احمد گلچین معانی در مقدمه مقاله‌ای با عنوان «شاهکارهای شگفت­‌انگیز قرن پنجم هجری و سرگذشت حیرت‌آور آن» بیان کرد. یکی از این نسخه‌ها پاره‌ای از قرآنی چهارده پارۀ کاغذی است که مطابق با یادداشت آغازینش در سال ۳۲۷ق کتابت شده است. از میان محققانِ آن زمان صرفا حبیب‌الله فضایلی بود که در یک سطر این نسخه را به منزلۀ یکی از قرآن‌های کهن کوفی شرقی معرفی کرد و تصاویر و اطلاعاتی عمومی از آن نیز اخیرا...

چهارطاق‌های ساسانی در فارس
احسان طهماسبی

پیشگفتار: این نوشتار ترجمۀ یکی از مهم‌ترین مقالات دیتریش هوف است که پیش ازاین در مجله بهارستان ایران چاپ شده وحاوی نقشه‌های ارزشمندی نیز است. این نشریۀ وزین، به سردبیری دکتر سعید عریان و صاحب‌امتیازی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، فقط در دو شماره در سال ۱۳۹۳منتشر شد و مانند نشریاتِ بسیار دیگری در این مملکت تداوم نیافت. از آن‌جا که امکان دسترسی به مقالات این مجله وجود ندارد، فکر کردم که خوب است از این طریق در دسترس پژوهشگران قرار گیرد./ هوف، دیتریش. «چهارتاق‌های ساسانی در فارس». ترجمه احسان طهماسبی، بهارستان ایران، ش ۲، زمستان ۱۳۹۳. ص ۱۲۳_ ۱۳۴.  Huff, Dietrich."Sasanian Čāhār Tāqs...

بازتاب طرح «چهارباغِ» ابونصر هروی بر نگاره‌های نسخه‌های مصورشده در...
حمیدرضا جیحانی

روضۀ هشتم رسالۀ ارشادالزراعه نوشتۀ قاسم‌بن یوسف ابونصر هروی منبعی مهم برای مطالعات باغ است و طرح چهارباغ توصیف‌شده در آن نیز موضوع مطالعات فراوانی بوده است. مقصودم همان طرح محوری و خطیِ مبتنی بر یک خیابان اصلی و جوی درون آن است که به محوطه‌ای در انتهای باغ اتصال می‌یابد که عمارت در آن قرار گرفته است. در ارتباط با این طرح باید به این پرسش مهم توجه شود: آیا طرحی که در متن هروی توصیف شده، منحصر به‌فرد بوده و ابداع او است و یا این‌که طرح یادشده از خلال برخی مدارک دیگر هم قابل شناسایی است و...

چگونگی حفاظت از «معنای فرهنگی» در منظر فرهنگیِ ایستا (با...
سارا عباباف

محوطه میراث جهانی چغازنبیل اکنون برای مخاطبان غیر متخصص خود تعریفی از یک محوطه و -چنان که در مطالعات معرفی شده است- یک «شهر» ندارد. این شهر اکنون به مجموعه‌ای گنگ از عناصر مجزا تبدیل شده است که از خود تنها ذیقوراتی ویران و یا حداکثر آثاری مبهم در حصار اوّل را به نمایش می‌گذارد. وجود تابلوهای راهنما -هر اندازه دقیق- و راهنمایان گردشگری انسانی -هر قدر متبحر- از این جهت که روایت‌گر عناصری پراکنده از مجموعه‌ای ناخوانا هستند، چغازنبیل را در قامت یک شهر -چنان که بوده است- معرفی نمی‌کند. یکی از آسیب‌های امروزین میراث تاریخی و فرهنگی، انتقال...

یادداشتی درباب مفهوم ذوق هنری از رساله‌ای قرن پنجمی
روح‌الله مجتهدزاده

به نظر می‌رسد «ذوق»، به‌مثابه مفهومی در حوزه فلسفه هنر، در سنت حکمی و فلسفی جهان ایرانی-اسلامی چندان محل بحث و فحص نبوده است. بهترین شاهد این مدعا را می‌توان در مدخل ذوق در دانشنامه جهان اسلام دید که بعد از اندکی بحث لفظی سراسر مقاله به معنای ذوق در حوزه سنت عرفانی و صوفیگری اسلامی اختصاص یافته است. [۱] حال آنکه جنبه‌های فلسفی-زیباشناختی این مفهوم از دیرباز مورد توجه فیلسوفان مغرب زمین بوده است. [۲] اینکه چرا این مفهوم، علی‌رغم سابقه‌ای که در آراء فیلسوفان جهان باستان دارد، نزد اندیشمندان مسلمان محلی ندارد، می‌تواند محل بحث جداگانه‌ای باشد؛ اما...

رؤیای صناعت
احسان رجبی

نگر خواب را بیهده نشمری یکی بهره دانی ز پیغمبری (فردوسی) بیهوده انگاری رؤیا در روزگار جدید و نزد عامۀ خلق امر غریبی نیست، اما در عرصۀ تاریخ‌پژوهی گریزی از پرداختن به آن نیست، چرا که رؤیا از مقوله‌های دیرپا و نسبتاً فربه در فرهنگ‌های پیشامدرن به ویژه سرزمین‌های اسلامی است. این موضوع از منظر دین‌شناسی بیش و کم مورد توجه محققان بوده است، اما بررسی ارتباط آن با عالم صناعت می‌تواند باب‌های تازه‌ای در تاریخ‌نگاری هنر و معماری اسلامی بگشاید. «لَهُمُ الْبُشْریٰ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ» (یونس/۶۴). این آیه یکی از اوصافی است که قرآن برای اولیای خداوند...

شهر در دست بچه‌ها
زهره توحیدی

در ایستگاه متروی تجریش بالا آمدن مثل این است که بخواهی دستت را بگیری به سنگ‌های دیواره و از چاه وَیل بالا بیایی. تمام نمی‌شود. یک سری پله را پشت سر بگذاری، می‌بینی پلکان بعدی انتظارت را می‌کشد. مثل این که آویزان به دیوارۀ چاه مدام به بالا نگاه کنی و دست‌انداز بعدی لبۀ چاه نباشد. این وسط وقت بالا رفتن یک چیز با وجود تکراری بودنش همیشه غافلگیرم می‌کند و این غافلگیری حس و حال ایستگاه متروی عمیق را برایم عوض می‌کند. سقف یکی از پلکان‌ها ترکیب نوارهایی از صفحات مقعر و محدب است با نسخه‌های لطیفی از رنگ...

گذری کوتاه بر مفهوم اسامی آثار معماری در ترکیب با...
مهرزاد پرهیزکاری

آنچه در این نوشته آمده، حاصل یک تحقیق دامنه‌دار نیست، بلکه گذری شتابزده بر نظر ارنست هرتسفلد باستان‌شناس پرآوازه آلمانی در خصوص فهم کلی نام فضاهایی است که با واژه چهار ترکیب شده‌اند. نظر هرتسفلد با توجه به سابقه تحقیقاتی که در ایران داشته، و آشنایی او با زبان‌های باستانی، شایسته توجه است. او در کتاب خود با بررسی معنی چهارتاق و قیاس آن در فیروزآباد نتیجه گرفته که واژه چارقاپو یا چارتاق در حدود سال ۲۲۴م. پدید آمده است.  هرتسفلد در توضیح چارتاق نوشته: "لغت چارقاپو [۲] در خرابه‌های [۳] قصرشیرین، واژه‌ای کردی است که چهار دروازه [۴] یا...

ماجرای پیگیری یک نام از یک کتیبه؛ از افوشته تا...
نغمه اسدی

«قریه طیبه افوشته از قرای مدینه نطنز از توابع دارالامان اصفهان»[۱] که امروز یکی از محلات شهر نطنز به حساب می‌آید، دنیای پر رمز و رازی دارد. مجموعه‌ای که از سدۀ نهم هجری در افوشته به جا مانده است، دربردارندۀ گونه‌های غریبی از بناهاست و از همان گونه‌ها هم جز بخش‌هایی  پر از ابهام ـ که پرسش ایجاد می‌کنند، اما پاسخ را به راحتی در اختیار نمی‌گذارندـ چیز زیادی باقی نیست. علاوه بر این آثار، از افرادی هم که در احداث مجموعه اثرگذار بوده‎اند ردپای کم‌رنگی مانده که دنبال کردن‌شان اغلب به نقاطی کور و تاریک ی‌رسد. به‌ویژه که همین سرنخ‌ها و نشانه‌ها با...

مدرنیسم، انقلابی و انحطاطی
مهنام نجفی

نجف دریابندری در مقدمۀ ترجمه‌اش از رگتایم به شرح ماهیت آن به مثابۀ «رمان نو» پرداخته و به این منظور هنر مدرن را، مختصر و مفید، تبیین کرده است؛ از جوهر انقلاب مدرنیسم نوشته و جریان انحطاطی آن را برملا کرده است. تبیین او برای فهم معماری مدرن نیز روشنگر است، نه فقط از این رو که از معماری و مدرنیست نام‌آور آن، لوکوربوزیه، مثال آورده، بلکه از این رو که در پیوند با ادبیات مدرن به معماری پرداخته و از کلیت جنبش مدرن سخن گفته و مهم‌تر آنکه، با بیان شیوا پیچیدگی‌های موضوع را صراحت بخشیده و فهم تازه‌ای را...

نسبت رتوریک و تئوری معماری در طول تاریخ
ضحی ندیمی

ئوری معماری در طول حیاتش همواره متأثر از علوم و دانش‌هایی بوده است. یکی از مهم‌ترین این دانش‌ها که به نظر می‌رسد از ابتدای حیات تئوری معماری (ویترویوس) تا کنون پیوند عمیقی با معماری داشته است ولی کمتر به آن پرداخته شده است، "رتوریک" است. دانش رتوریک، خطابه یا بلاغت از زمان ویترویوس تا کنون ساختار کلی و شاکله تئوری معماری را تحت تأثیر قرار داده است.  اما خود "رتوریک" در طول تاریخ  دستخوش تحولات و تطورات معنایی شده است. لذا برای فهم آن باید مفهوم آن را در طول تاریخ مرور کرد. در این نوشتار تطورات معنایی رتوریک در...

مکان آیرونیک: نگاهی به نقش مکان‌ها در داستان برادران کارامازوف...
علی طباطبایی

«همان‌گونه که فلسفه با شک آغاز می‌شود، حیاتی نیز که که می‌تواند انسانی نامیده شود از آیرونی آغاز می‌شود.« ( مفهوم آیرونی با ارجاع مدام به سقراط، سورن کیرکگور ، ترجمۀ صالح نجفی) (خطر لو رفتن : در این نوشته بعضی از رویدادهای داستان « برادران کارامازوف» از نویسنده‌ی روس فیودور داستایفسکی نقل می‌شود، اگر دوست دارید خودتان کتاب را بخوانید و برایتان مهم است که هیچ چیز از داستان ندانید این متن را نخوانید) پیرمرد دلقک و هوسبازی را  تصور کنید که همه‌چیز و همه‌کس برایش دستمایه‌ی شوخی است. کسی که هیچ بویی از شرافت نبرده، خیانت و رذالت...

چگونه با اضطراب کمتری در فضای دانشگاهی زندگی کنیم: چهار...
مجید میرنظامی

نویسندگان: کارل سدرستروم[۱] و مایکل مارینِتو[۲] ترجمۀ سیدمجید میرنظامی اگر این ادعا همچنان درست باشد که شغل دانشگاهی با آموزش و نوشتن سروکار دارد، پس در این عصر بنیادگرایی بازار[۳]، این دو نقش دانشکده‌ای، ماهیتی متفاوت یافته‌اند. پژوهشگران موفق همان‌طوری هستند که کریستوفر هیچنز[۴]  روزی خطابشان می‌کرد:«خودبزرگ‌بینان کوچک». آنان قلمروی کوچک و متمایزی برای خودشان دست‌وپا کرده‌اند که از آن‌جا با خیال راحت حکم می‌رانند. نوشته‌هایشان هم به درد خواندن نمی‌خورد و هم کسی آن را نمی‌خواند، و هیچ‌کدام از این دو معضل ناکامی تلقی نمی‌شود، زیرا همان‌طور که راسل جَکوبی[۵]  به ما خاطرنشان کرده است: «اگر متن شما خوانا...

«استایل» (باب دوم)| مایر شاپیرو
مجید حیدری

ترجمۀ مقالۀ «استایل» شاپیرو [۱]، باب دوم سبک‌ها را معمولاً با منطق خشک تعریف نمی‌کنند؛ همانطور که در زبان‌ها معنی سبک، زمان و مکانش یا مؤلفش را نشان می‌دهد، یا ارتباط تاریخی‌اش را با دیگر سبک‌ها و نه ویژگی‌های ذاتی خودش را. مشخصات سبک‌ها دائماً تغییر می‌کند و از طبقه‌بندی نظام‌مند در گروه‌های کاملاً مجزا سر باز می‌زند. پرسش از زمان دقیق پایان هنر باستانی و آغاز هنر قرون میانه بی‌معنی است. البته که تغییرها و واکنش‌های ناگهانی هم در هنر هست، اما چنان که معمولاً مطالعات در این حوزه نشان می‌دهد، معمولاً انتظار آنها از پیش می‌رفته است و...

بام‌های محافظتی؛ بخش اول
محدثه نظیف‌کار

ام خانه از دیرباز در زندگی ما نقش مهمی داشته است. اگر خانه ای بام نداشته باشد، یا نتوان وجود آن را در پیرامون خانه حس کرد و یا اگر بام خانه بلا استفاده باشد، افراد احساس بی سرپناهی می‌کنند.این کارکرد سرپناه بودن را نمی‌توان تنها با ساختن یک شیروانی یا یک بام بزرگ بر روی ساختمان بوجود آورد. خود بام در صورتی می‌تواند به تنهایی سرپناه باشد که فرایند زندگی را در برگفته و آن را شامل شود. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد بچه‌ها و بزرگترها به طور ذاتی بام‌هایی را دوست دارند که حالت سرپناه دارد. (الکساندر،...

تهران کارگاه ساختمانی
زهره محمدی

در کنار رویداد‌ها و نشست‌هایی که در گوشه و کنار تهران در حوزۀ معماری برگزار می‌شود، گه‌گاه خبر از برگزاری یکی دیگر از نشست‌های «تهران کارگاه ساختمانی» به گوش می‌رسد که من به واسطۀ آشنایی با نگار صبوری[۱]، یکی از اصلی‌ترین برگزارکنندگان و مجری این نشست‌ها، با آنها آشنا شدم و در تعدادی از جلسه‌های آن شرکت کردم. این گزارش برای دعوت به شرکت در این جلسات نیست. حتی مطمئن نیستم که این جلسات ادامه خواهند داشت یا نه. اینها تنها گزارشی از پرسش اصلی‌ای که در رابطه با این جلسات در ذهن داشتم و گفت‌وگو‌هایی که درباره‌ی آن با...

نگاهی گذرا به چشمه‌طاق‌های مسجد جامع اصفهان
کامبیز حاجی‌قاسمی

طاق‌چشمه‌های شبستان مساجد را باید از عناصری دانست که همچون گنبدخانه و ایوان و منار، در سدۀ ششم و یا شاید اندکی زودتر، به مساجد افزوده شدند و چهرۀ مساجد را به کلی دگرگون کردند. بر اساس برخی شواهد باقی‌مانده، شبستان‌ها، در مساجد سده‌های نخستین، سقف مسطح چوبی یا طاق آهنگ داشتند. به نظر می‌رسد که در قرن ششم، طاق‌چشمه‌ها رواج پیدا کرده و جایگزین پوشش‌های پیشین شبستان‌ها شدند. «طاق‌چشمه» یا «چشمه‌طاق» طاق کوچکی است که در زمینۀ مربع یا گاهی مستطیل برپا می‌شود[۱]، مربع یا مستطیلی که معمولاً با چهار قوس استوار بر چهار ستون شکل می‌گیرد. حضور این...

On Our Condition in the Humanities Global and Local Scene,...
زینب تمسّکی

On Our Condition in the Humanities Global and Local Scene, or How to Dance at the two Weddings What if one’s language is just like Hotel California*: "You can check it out any time you like, but you can never leave".I owe some clarification to the reader why I am writing in a language other than Persian on this website. That might sound like a revolution in IAS**, caring for the Persianate culture as one of its inherent cause of existence. Indeed, it is mostly a sign of being interested in communicating with a broader audience in a lingua franca;...

سراسربین بنتام
هدیه نوربخش

در اواخر قرن هجدهم میلادی ارتباط متقابل میان معماری و برقراری نظم،‌ اصلاح و بهسازی اجتماعی به موضوعی در خور توجه تبدیل شد. تجربۀ انقلاب فرانسه نشان داده بود جامعه ذاتاً بی‌نظم و روابط اجتماعی ناپایدار است و ابزارهایی برای قاعده‌مند کردن آن لازم است که معماری از مهم‌ترین آن‌هاست. همچنین در این زمان ساخت مدارس،‌ کارخانه‌ها، بیمارستان‌ها، زندان‌ها و ... رو به فزونی بود و یکی از دغدغه‌های مصلحان اجتماعی این بود که چگونه معماری این مؤسسات در کنار شیوۀ مدیریت حاکم در آن‌ها می‌تواند ابزاری برای نظارت و کنترل افراد باشد؛ آنها بیش از همه به تنظیم روابط و...

در خانه را تو بستی: برای سی سالگی زلزلۀ رودبار...
زهره توحیدی

ظرف می‌شورم و گربه‌ام زیر پایم نشسته و با چشم‌های تیله‌ایش نگاهم می‌کند. برایش شعر می‌خوانم. به خودم می‌آیم و به این شعر فکر می‌کنم. شعر را عمه‌ام در کودکی‌ام برایم می‌خواند. کنار سفره کاری می‌کرد. چشمانش به محتویات دستانش بود و هم‌زمان برای من شعر می‌خواند: «زُری زُری اَی تو هستی/ در خونه رو تو بستی/ تا مردمان مَبینِن/ غش مَکُنِن مَمیرِن.» لابد کنار سفره نشسته بودم و نگاهش می‌کردم. طرۀ سیاه موهایم روی پیشانی‌ام ریخته بود. شاید من هم به دستانش نگاه می‌کردم و گوشم به لبانش بود که برای من می‌خواند؛ کنار یکی از درهای چوبی خانۀ...

غَرْقْ در «غرق»: محققان فرنگی و تبعات و ریشه‌های یک...
سینا سلطانی

در منابع مکتوب تاریخ معماری ایران به‌ندرت نوشته‌ای یافت می‌شود که حاوی اطلاعاتِ مستقیمی دربارۀ طراحیِ معماری باشد. قِلّت این نوع نوشته‌ها اهمیت درک درست و تفسیر به‌جای همین مواردِ معدود را نشان می‌دهد. یکی از این مواردِ معدود فصلی است از کتاب ارشادالزراعه تألیف سال ۹۲۱ ه.ق در هرات با عنوان «در بیان نهال اشجار و گل و ریاحین به سیاق باغبانی در چهارباغ کاشتن و در برابر یکدیگر» و عنوانِ فرعیِ حیرت انگیزِ «طرح چهارباغ و عمارت» که نشان از نوشته‌ای نادر در مجموعۀ منابع مکتوب تاریخ معماری ایران می‌دهد. نوشته به گونه‌ای است که از طریق آن می‌توان به...

آیا ممکن است مطالعۀ اقسام خاصی از «تحقیق»‌ توانایی «طراحی»...
امید شمس

پاسخ کوتاه دانلد شون (۱۹۳۰-۱۹۹۷) به این پرسش این است: بله، «تحقیق‌های رفلکتیو (تأملی)»! دربارۀ اینکه معمار (و نیز اهل عمل) در روند عمل از چه نوع معرفتی بهره می‌برد، بحث و گفتگو همچنان ادامه دارد؛ اما یکی از پیشگامان این موضوع دانلد شون، استاد دانشگاه ام‌آی‌تی، است. او در کتاب مشهور خود، «پیشه‌ورز متأمل» (۱۹۸۳)، می‌پرسد که اهل عمل هنگام عمل چگونه فکر می‌کنند و بر مبنای چه معرفت‌هایی عمل می‌کند؟ شون در مقابل مدل معرفت‌شناختی مسلط وقت که آن را «خِرَد فن‌بنیاد»[1] می‌نامد، مدل معرفت‌شناختی جدیدی برای عمل پیشه‌ورز عرضه می‌کند و آن را نظریۀ «عمل تأملی»[2] می‌نامد....

تالارعام و خلوتسرا
سعید خاقانی

به غذاخوری شیکی بیرون از یکی از شهرهای شمالی با تیغه‌های شیشه‌ای، کف براق سرامیک، صندلی‌های مشکی چرمی و پیش‌خوان چوبی می‌رویم. از سر کوچکی دنیا با صاحب رستوران دوست در می‌آیم و او مرا به اتاق استراحت کارکنان دعوت می‌کند. تختی چوبی با گلیمی روی آن و میزی با گلدانی از گل‌های مصنوعی، یک قاب عکس کهنه، یک قرآن درون پوشش گلدوزی و یک رادیوی قرمز شکسته‌بسته. تضاد این پستوی خودمانی با جلوۀ بیرونی آن برایم جالب بود، آن یکی برای من تعبیر «نمایش» داشت و این یکی «راحتی». انگار غذاخوری بازی در چارچوب قواعد اجتماعی و بازار بود...

چند صحنۀ سیاه‌وسفید از یک زندگیِ خاکستری
سینا سلطانی

 ۱ مرحوم سید احمد کسروی در سال ۱۳۰۸ ش. رساله‌ای نوشت به نام نام‌های شهرها و دیه‌های ایران [۱]. در این رساله کسروی دربارۀ معنای نام برخی از شهرها و آبادی‌ها بحث کرده و با نبوغش روشی به دست داده است که می‌توان معنای نام برخی از شهرها و آبادی‌های ایران را فهمید. این رساله و رسالۀ آذری یا زبان باستان آذربایجان کسروی را در زمرۀ مهم‌ترین زبان‌شناسان ایرانی سدۀ حاضر قرار داد.کسروی زبان‌های فارسی و عربی و انگلیسی و ترکی و ارمنی و پهلوی را می‌دانست [۲] رساله‌اش دربارۀ زبان آذری در زمان خود بی‌نظیر بود و دریچه‌های تازه به فهم ریشه‌های برخی زبان‌های...

این گنبد نقره فام
امیرحسین کریمی

طلق یا تلک را در متون گوهرشناسی فارسی به عنوان سنگی که چون خرده‌­اش بر جایی مالیده شود، آتش در آنجا کارگر نخواهد بود، توصیف می‌­کنند. نظامی اشاره­‌ای در هفت پیکر به این باور عمومی دارد که: «شیر شو از گربه مطبخ مترس/ طلق شو از آتش دوزخ مترس[۱]» و سعدی چنین سروده که: «نصیب دوزخ اگر طلق بر خود انداید/ چنان درو جهد آتش که چوب نفط اندود [۲]» به طلق اندودن چیزها به فنی اشاره دارد که این سنگ را وقتی خرد کرده و بسایند تا پولک­‌هایش ریز شود و بتوان با چسبی آمیخت یا در اصطلاح متون...

هفتصد کلمه دربارۀ قتل/ مرگ آسیه پناهی بنویسید.
سمانه محسنی

مأموران اجرائیات شهرداری کرمانشاه خانۀ زن آلونک‌نشین [آسیه پناهی] را خراب کردند. ساخت و ساز غیرقانونی در حریم فضای سبز و برق فشار قوی. انتقال به کمپ چشمه سفید. [آسیه پناهی] دچار سکتۀ قلبی شد و جان خود را از دست داد. مقاومت متوفی [آسیه پناهی] را بشکنند. مانع تخریب آلونک نشود. اسپری فلفل غیرمجاز. برخورد مأموران شهرداری غیرقابل قبول. [آسیه پناهی] همراه دختر و نوه‌اش در زاغه‌ای در کرمانشاه. او [آسیه پناهی] خود را در بیل لودر انداخت. بازداشت رئیس و قائم‌مقام اجرائیات. جزئیات مرگ او [آسیه پناهی] مشخص نیست. احتمال ضرب و شتم او [آسیه پناهی]. شهرداری تکذیب کرده. زن حاشیه‌نشین کرمانشاهی [آسیه پناهی]. تلی از خاک، بلوک شکسته، ماسه و سیمان....

شبی در میان و خدا مهربان
سینا سلطانی

برای ما ایرانی‌ها که از در و دیوارمان شعر و «شِر و وِر» می‌بارد شاید عبارت «شبی در میان و خدا مهربان» چندان توجهی را جلب نکند؛ اما یک وقتی هم ممکن است بکند! اگر مثلاً یک جای عجیب باشد. کما اینکه برای من خیلی جلب توجه کرد؛ می‌دانید چرا؟ دنبال املای صحیح نام یک مستشرق فرانسوی بودم که به سنگ قبری برخوردم. زیر نامش و نام همسرش و توضیحاتی که به فرانسوی در باره‌اش نوشته بودند، از قبیل توضیحاتی که تا چند سال قبل روی سنگ قبرهای خودمان هم می‌نوشتند و می‌گفتند طرف چه کاره بوده و چرا مرده...

کمدی معماری: شرح سفر دلیرانۀ خدای معماران به سرزمین پارس‌ها|...
علی طباطبایی

در قسمت قبل خواندیم که ایمحوتب معمار پرسش از کانسپت کانسپت‌ها را به جمعی از دانشگاهیان عرضه کرد و پاسخ‌های متنوع و گاه متناقضی گرفت. با وجود این که ویژگی‌های مشترک زیادی میان نحوۀ تدریس خود و بعضی از استادهای دانشکده دید اما دربارۀ وظیفه‌ای که اوسیریس به او سپرده بود به نتیجۀ روشنی نرسید و با آرای مختلفی مواجه شد. انجیب هم با بعضی از مسائل درونی اصناف دانشجویی آشناتر شد و سپس با چند لیوان چای به همراه پریناز پیش ایمحوتب بازگشت. یکی از دو استادی که در جلسه با آن‌ها آشنا شده بود به ایمحوتب گفت: «...

تاریخچۀ شهر ماسال؛ انامقلی ماسالی و طرحی از شهر
عبدالله مؤذن‌زاده کلور

۱. مقدمه در تاریخ شهرسازی ایران، وقف و هبه نقش عظیمی در توسعۀ شهرها داشته‌اند‌. در بیشتر شهرهای ایران گذشته از اقداماتی که حاکمان در توسعه و رونق شهر کرده‌اند، بانیان نیکوکار هم نقشی بسزا در امکان زیست بهتر در شهر و حل معضلات آن  ایفا کرده‌اند. بناهای عام‌المنفعه‌ای که به دست بانیان خیر پدید آمده است، بخش عظیمی از تشکیلات و تأسیسات شهری ایران هستند. با این حال شهرهای انگشت‌شماری هستند که به یک شخص و بانی شناخته می­شوند. شهر ماسال در این شمار قرار می‌گیرد. چرا که بیشتر آثار شهری و بناها و تشکیلات پاگرفته در آن مرهون...

تأثیر سدسازی بر سرنوشت میراث فرهنگی (آثار و محوطه‌های تاریخی)...
فرهاد نظری

ایران سرزمین کم‌آبی است. در فلات ایران، بسیاری از زیستگاه‌ها در درّه‌ها، دامنۀ کوه‌ها، و در حاشیۀ منابع آبی مانند رودخانه‌ها، چشمه‌ها، برکه‌ها و قنات‌ها پدید آمده است. در چند دهۀ گذشته بر روی بسیاری از رودخانه‌های کوهستانی، سد ساخته شده و این سدسازی‌ها سبب شده بسیاری از آثار و محوطه‌های تاریخی زیر آب فرو بروند و دسترسی به آنها دشوار یا غیر ممکن گردد. ایران پس از ترکیه بیشترین میزان فعالیت‌های سد‌سازی را در منطقۀ خاورمیانه و شمال آفریقا دارد.دیگر پروژه‌های عمرانی مانند شهرسازی، راه‌سازی، پُل‌سازی و انتقال آب نیز موجب تهدید و تخریب آثار و محوطه‌های پُرشماری شده...

نگاهی به نقشۀ پاسکال کُست از تیمچۀ حاج سیدحسین صباغ...
حمیدرضا جیحانی

در میان ترسیم‌های پاسکال کُست نقشۀ بخشی از بازار کاشان تحت عنوان «بازار حاج سید حسین و حمام عمومی» (Bazar Adji-Seid Hussen et bain public) نیازمند توجه و بررسی است (تصویر ۱). تصویر این نقشه در کتاب «Monuments modernes de la Perse» در سال ۱۸۶۷ به چاپ رسیده است. [۱] این نقشه باید حاصل سفری باشد که در دهۀ ۱۸۴۰ و در زمان محمدشاه قاجار انجام شده بود. نقشه که خوب ترسیم شده دو بنای وسیع را در دو جانب یک راستۀ بازار نشان می‌دهد. بنای سمت چپ حمامی است که در نقشه به نام دقیق آن اشاره نشده است....

بخشی از مقدمۀ کتاب «درآمدی کوتاه بر معماری»ِ، نوشتۀ اندرو...
نرگس ضمیری

*این مطلب ترجمۀ بخشی از مقدمۀ کتاب «درآمدی کوتاه بر معماری»ِ، نوشتۀ اندرو بلنتاین (Andrew Ballantyne) است. برای شناخت آنچه در گذشته‌های دور رخ داده، بناها بخش مهمی از شواهد موجود هستند؛ بلکه حتی در مورد آنچه اکنون نیز برایمان واقعاً اهمیت دارد، به ما اطلاعات زیادی می‌دهند. برای مثال اگر ما، به عنوان یک جامعه، اجازه دهیم بزرگراه‌ها از وسط فضاهای سبز حومه شهر بگذرند، نشان‌دهنده این است که فضاهای سبز حومه شهر در نزد ما اهمیت کمتری نسبت به راحت سفر کردن دارد. ممکن است ما، به‌صورت فردی، تصمیمات متفاوتی بگیریم؛ اما در قالب یک جامعه، بناهایی که...

آیینه‌خانه به‌مثابه گونه-بنا
روح‌الله مجتهدزاده

نام آیینه‌خانه در معماری ایرانی بیش از هرچیز با نام تالاری از اصفهان دوره صفوی گره خورده است؛ تا آنجا که در منابع عمومی فرهنگ لغت فارسی، چون دهخدا و معین، جستجوی این نام بیش از هرچیز با اشاره به نام همین بنا همراه است. بنای آیینه‌خانه تالاری در باغ سعادت‌آباد اصفهان بود که دوره ساخت آن به زمان شاه‌عباس دوم و بنا به روایتی شاه‌صفی (پدر شاه‌عباس دوم) بازمی‌گردد. این اختلاف در زمان ساخت بنا از آنجا ناشی می‌گردد که در منابع تاریخی از جمله خلاصه السیر خواجگی اصفهانی و خلدبرین واله قزوینی به بارعام شاه صفی در عمارت آیینه‌خانه پس از طی...

نسخۀ گِران و کاشفِ کُلاهِ کَلان
سینا سلطانی

می‌گویند که در ماه ژوئیۀ سال ۱۹۵۳/ ۱۳۳۲ ریچارد نِلسن فِرایِ [۱] ایراندوست (تصویر ۲) و از خوش‌نام‌ترین ایران‌شناسان غربی که دربارۀ ایران تحقیقات ارزشمندی انجام داده است و سال‌ها محققان از خوان مطالعاتش بهره‌مند هستند ایران را به مقصد آمریکا در حالی ترک کرد که یکی از با ارزش‌‌ترین نسخِ خطیِ منثورِ زبانِ فارسی را مخفیانه و بدون اجازه در چمدانش داشت. ارزش تحقیقات فرای و ایران‌دوستی‌اش بر کسی پوشیده نیست. او خدمات مهمی در گسترش مطالعات ایران‌شناسانه انجام داد و تألیفات ارزنده و مهمی در حوزه‌های مختلف مطالعات ایرانی دارد. جنجال وصیتش برای دفن در اصفهان و ماجراهای پیش‌آمده، هنوز...

تأملى در باب خانه‌هاى تاريخى نجف‌آباد
عاطفه کرباسی

چند سالى است كه به مطالعه دربارۀ خانه‌هاى تاريخى نجف‌آباد مشغولم. مهم‌ترين مانع براى فهم اين خانه‌ها فقدان اطلاعات كافی دربارۀ آنها بود. از اين رو طى كارى ميدانى و سنگين، مجموعه‌اى از اطلاعات اوليه فراهم آمد كه امكان فهم و تحليل معمارى اين خانه‌ها را ميسر كند. پس از آن كار ميدانى، اكنون نوبت به فهم معمارى و زندگى شكل‌دهندۀ آن رسيده است. يادداشت حاضر، تأملى است جهت آغاز اين فهم. در نگاه اول، خانه‌هاى تاريخى نجف‌آباد را مى‌توان به دو دستۀ طاق چشمه و سقف تير چوبى تقسيم كرد. خانه‌هاى طاق چشمه هم از نظر فراوانى و هم...

نصرالله و یک اتریشی شریف در ایران
سینا سلطانی

راستش نیّت آدم‌ها برایم مهم است. خیلی فکر می‌کنم به اینکه یک نفر یک کاری را برای چی انجام می‌دهد و چه منافع و اهدافی دارد. در کار تحقیق دربارۀ تاریخ معماری ایران هم با انواع و اقسام آدم‌هایی سروکار داریم که نیت‌هایی داشته‌اند. ما از کارهایی که کردند و چیزهایی که نوشته‌اند و یا می‌نویسند استفاده می‌کنیم و خوشحال می‌شویم، چون گرهی از کارمان می‌گشاید؛ اما برای من همۀ اینها سبب نمی‌شود که دنبال فهمیدن نیّت طرف نباشم و در زندگی شخصی‌اش سُنجوبُنجو [۱] نکنم و از انگیزه‌ها و منافعش نپرسم هرچند ممکن است اصلاً به نتایج کارش و...

ابتذال گل گلی معماری اینستاگرامی و بازتولید زیبایی‌شناسی بی‌اعتنایی
وحید وحدت

تصاویر ساختمان‌های ناآشنا چه بر روی کارت پستال، تمبر، اسکناس، سکه همواره برانگیزانندۀ ذهن‌های کنجکاو و الهام‌بخش معماران بوده است. انتقال ایماژهای معمارانه در قاب محدود هر یک از این رسانه‌ها لاجرم با نارسایی‌هایی هم توام بوده است. امروز هم وقتی کاربر ناشکیبا، بر سطح لمسی گوشی خود، صفحۀ بی‌انتهای اینتساگرام را که میزبان میلیون‌ها تصویر معماری است تورق می‌کند، می‌توان از تاثیر این رسانه بر روی محتوا، بازنمود، و نهایتا ادراک معماری پرسید. بررسی نمونه آثار معماری که توجه کم‌حوصلۀ اینستاگرام را جلب کرده می‌تواند عزیمت‌گاه مناسبی برای پرداختن به پرسش بالا باشد: از کاکتوس‌های غول‌پیکر که از ابتدا به قصد...

اتاقِ بلکوارا در برلین
صفا محمودیان

در نامه‌ای به تاریخ ششم آگوست۱۹۱۱ که ارنست هرتسفلد از سامرا به فریدریش زاره در برلین نوشته است، آمده: «زمانی که در محوطۀ کاوش [در بلکوارا] با تئودولیت مشغول کار بودم متوجه یافتۀ جدیدی شدم که رهاسازی‌اش نیاز به کار زیادی دارد: قطعۀ بزرگِ یک‌پارچه‌ای از یک سقف با تزیینات گچی. سقف طبیعتاً از طرف تزییناتش رو به زمین قرار گرفته. [...]  طرحِ [تزیینات] سقف بسیار ساده است. بابت این کاوش بسیار خوشحالم، از یک سو به این دلیل که تا کنون دربارۀ سقف‌ها چیزی نمی‌دانستیم؛ و از سویی دیگر به خاطر اینکه می‌توان یک اتاق کوچکِ منقور [منظور بلکواراست]...

در ستایش خُرده‌منظر
نازنین شهیدی

در طول سال ۹۸ در یک کارگاه جستارنویسی با عنوان «معمار نوشت» شرکت می‌کردم که زیر نظر آقای آرش اخوت در مؤسسۀ مان معماران اصفهان برگزار می‌شد. جمع کوچکی بودیم که شنبه عصرها  دور هم می‌خواندیم و نوشته‌های یکدیگر را نقد می‌کردیم. در سالی که بسیاری اتفاق‌های عجیب و تلخ افتاد، این شنبه عصرها ــ رو به حیاط باصفای «مان» ــ کمی ما را از زمان بیرون می‌برد و لحظه‌های خوبی می‌ساخت. متن زیر اولین تمرینی است که برای این کارگاه نوشتم. حالا بعد از تجربۀ دورۀ طولانیِ قرنطینه و خانه‌مانی که همۀ  ما را خواه و ناخواه بیشتر روبروی...

نغمۀ لرزاده
مهرزاد پرهیزکاری

کتاب نغمه لرزاده حاوی سروده‌های حسین لرزاده، آخرین بازمانده‌ی معماران جامع الشرائط در دوره‌ی معاصر است. مضمون نظم‌های کتاب بیشتر اخلاقی و ابراز ارادت معمار به خاندان پیامبر اسلام، خصوصا خامس آل عباست. برخی از اشعار لرزاده رابطه مستقیمی با مرمت‌های انجام گرفته توسط وی بر روی بقاع ائمه اطهار در عراق عرب دارد. اعتقادات مذهبی لرزاده به خوبی در سروده‌های او پیداست؛ از این رو کتاب حاضر می‌تواند نمایاننده مبانی اعتقادی، اندیشه و احساسات این معمار برجسته باشد. بر روی جلد کتاب، زیر عنوان، سه عدد ۹۲ و ۱۱۰ و ۲۰۲ به ترتیب از چپ به راست نوشته شده‌اند....

یادداشتی به یاد محمدرضا لطفی در سالگرد درگذشت او*
بابک خضرائی

لطفی در یک کلمه نادرۀ دوران بود. از موسیقی فلکلوریک تا کار با ارکستر سمفونیک طبع‌آزمایی کرد و از کلاسیک‌ترین شیوه‌های اجرای موسیقی ایرانی تا موسیقی خانقاهی، و از شعر کهن تا شعر نو؛ در آن سال‌هایی که نمی‌دانم آیا تعداد کسانی که هم «داروگ» نیما را خوانده بوده باشند و هم «راگ عبدالله» بلد بوده باشند به عدد انگشتان یک دست می‌رسید یا نه. همچنان که در اندیشۀ سیاسی و طریقتی که برگزید هم تفاوت فضای فکری کم نبود. به یک معنا هم جهان‌وطن بود؛ پدرش زاده خلخال، خودش زاده گرگان، در کردستان ازدواج کرد و در تهران به...

خانه‌های بی‌کرانه
صحرا عابری زاهد

قصۀ آشنای این روزها قصۀ دلتنگی است، دلتنگی برای دیدار دوستان، دلتنگی برای حضور در مکان‌های آشنا، دلتنگی برای بودن در شهر و دلتنگی برای رفتن از خانه. برای انسانِ شکارگر-خوراک‌جو خانه محدوده‌ای به وسعت ده‌ها و حتی هزاران کیلومتر مربع بود؛ اما با تغییر انسان به انسانِ کشاورز خانه به پهنۀ مزارع کوچک یا باغ‌ها و یک بنای چوبی یا گلی محدود شد. [۱] وسعت خانه‌های ما چقدر است؟ آیا می‌توان خانه را برای انسان امروزی به وسعت شهرش و یا حداقل محدوده‌ای دانست که اوقاتش را به صورت مداوم در آن سپری می‌کند؟ اگر محدودۀ خانۀ انسان شکارگر-خوراک‌جو...

جهان کرونایی و رابطه میان فضاهای خصوصی و عمومی
سمیرا فتحی

این روزها در حالی که جهان با ویروس کرونا و عواقب اقتصادی، اجتماعی و روانی آن دست و پنجه نرم می کند در خانه ماندن و قرنطینه خانگی برای حفظ جان انسان‌های در معرض خطر و از میان بردن این ویروس توصیۀ عمومی نهادهای بهداشت جهانی است. با بسته شدن مکان‌های عمومی شهری و محدود شدن حضور انسان‌ها در فضاهای شهری تضادی قابل توجه میان مفهوم فضای عمومی و خصوصی ایجاد شده که در رابطه مستقیم با حفظ سلامت عمومی جامعه است. خانه تبدیل شده به مکانی امن و ضامن سلامت انسان‌ها و بقای بشریت و میدان‌ها و پارک‌ها و...

حرفۀ معماری در جهان باستان: مصر| اسپیرو کوستوف
فاطمه باقری

کتاب معمار [۱] مجموعه‌ای منسجم و روایی از یازده مقاله دربارۀ تاریخ حرفۀ معماری است که اسپیرو کوستوف آن را گردآورده است. هدف اصلی این کتاب ورای نگاشتن بخشی از تاریخ حرفۀ معماری، کمک به باز تعریف کار معماران بر مبنای تاریخ حرفۀ معماری است. در دهۀ شصت میلادی معماران و دانشجویان رشتۀ معماری با پشت سر گذاشتن رویدادهای جاری در معماری مدرن نسبت به آیندۀ کاری خود نگران بودند. این نگرانی عمومی جامعۀ معماران امریکا را بر آن داشت تا با ایجاد هیئتی از اعضای رسمی آیندۀ حرفۀ معماری را بررسی و موقعیت‌های احتمالی آینده را برای حضور پربار و گستردۀ...

بزنگاه ترجمه و سوء تفاهم درباب نسبت معماری و دین...
جلال محدثی

در سخن از نسبت معماری و دین، داشتن آگاهی‌های تخصصی نسبت به طرفین، ضروری است. این آگاهی ها در چالش ترجمه، آنجا که قرار است مفاهیم دینی، مفاهیم معماری و نسبت میان این دو از یک فرهنگ زبانی به فرهنگ دیگر منتقل شود، نقش بسیار تعیین کننده ای دارد و کمترین کاستی و خلل موجب سوء تفاهم و اخلال در انتقال درست معنا می‌شود. در همین راستا به دو نمونه، به بهانه‌ی دو مدخل «معماری دینی» و «لیلة‌القدر» در دانشنامه آنلاین بریتانیکا، اشاره می‌شود:‌   نمونه نخست در مدخل معماری دینی (Religious architecture) شایسته توجهی ظریف است: Few existing religions are...

دو روایت از سوءقصد به جان محمدعلی‌شاه قاجار
لیلا قاسمی

در ۲۵محرم سال ۱۳۲۶ق در تهران سوءقصدی به جانِ محمدعلی‌شاه قاجار رخ داد. عین‌السلطنه این سوءقصدِ نافرجام را از دو دیدگاه مختلف روایت کرده است. این روایت‌ها از این نظر جالب است که می‌توان مسیر حرکت شاه و همراهانش را از کاخ گلستان تا محلِ سوءقصد، روی نقشۀ عبدالغفار دنبال و در شهرِ تهرانِ امروز جستجو و مکان‌یابی کرد. افزون بر این، دو روایت تفاوت‌هایی نیز با هم دارند که قابل تأمل‌اند. سوءقصد به جان محمدعلی‌شاه قاجار به نقل از روزنامۀ خاطرات عین‌السلطنه«{محرم سال ۱۳۲۶ق} دیشب پیشخانۀ {محمدعلی}شاه را به دوشان تپه بردند. امروز تتمۀ آن می‌رفت. جلوی انبار که...

شهرِ تسخیرناپذیر
ساناز تولّائیان

قصه‌خوان نمایشنامۀ فتحنامۀ کلات[۱] داستان را با گفتن «از پهلوانان ریگزار و سواران اژدها پیکر و اسبان بی‌سوار» شروع می‌کند، با آوردن نام دو پهلوان «توی خان» و «توغای خان» که پس از فتحی مشترک سر غنیمت‌های آن به بحث افتاده‌اند؛ بحث بر سر اینکه آخرین جنازه از آن چه کسی است. اما زود مشخص می‌شود که موضوع چیز مهم‌تری است. البته تصاحب آخرین جنازه است که افتخار هرجنگی را رقم می‌زند اما توی‌خان فرمانروای کلات و توغای خان حاکم بلخ بامیان کینه‌ای قدیمی دارند. آنچه توی‌ خان به تعدادی کشتۀ بیشتر به دست آورد و توغای خان از آن...

آن مکان مقدس
زهره توحیدی

در کتابی با عنوان بگذار بگویم کجا بوده‌ام [۱]، نسرین رحیمیه روایتی از خانۀ دوران کودکی‌اش در انزلی نوشته است. من بخشی از این روایت را که به توصیف خانه و تغییرات آن طی دو نسل می‌پردازد، ترجمه کرده‌ام. عنوان روایت «بهبود» است؛ اما چون من بخش‌هایی را که به عنوان اصلی معنا می‌بخشد در این ترجمه نیاورده‌ام، نام دیگری بر آن گذاشتم. خانه‌مان خالی است. بعد از مرگ پدرم، مادرم از پس نگهداری‌اش برنیامد و خانه را فروخت. در آخرین سفرم به انزلی هروقت از کنار خانۀ قدیمی می‌گذشتم، انگار کسی قلبم را نیشگون می‌گرفت. شیشۀ بعضی از پنجره‌ها شکسته بود؛...

«استایل» (باب اول)| مایر شاپیرو [۱]
مجید حیدری

در نوشته‌های پیشین، مقاله‌ای از جیمز اکرمن[۲] ترجمه شد که دربارۀ مقاله‌ای مهم از شاپیرو[۳] است. قصد این نوشته و نوشته‌های بعدی، ترجمۀ همان مقالۀ شاپیرو است. شاپیرو مقاله‌اش را در هشت باب نوشته است و این باب‌ها را با عددهای رومی از یک تا هشت شماره گذاشته است. به جز این شماره‌ها این باب‌ها عنوان‌های مستقلی ندارند. خواندن مقالۀ اکرمن پیش از خواندن این متن مفید است. باب اولمقصود از سبک، صورت ثابت ـ‌و گاه عناصر و کیفیات و بیان ثابت‌ـ در هنر افراد و گروه‌هاست. این اصطلاح [سبک] را همچنین دربارۀ کل فعالیت افراد و جوامع وقتی از...

هدیۀ پنجاه‌وسه‌سالۀ شهرداری تهران، دسترس به اسنادِ سازمان اسناد و...
صبا مدنی

تقریباً همۀ دوستان و آشنایان جوانم که در حوزۀ تاریخ معماری ایران کار و تحصیل می‌کنند، خاطره‌ای دارند که مضمونش دشواری در دسترس به اسناد و منابع در اثر وظیفه‌شناسی و جدّیت کارکنان آرشیوها و کتابخانه‌های سراسر ایران است؛ به عبارتی تقریباً همه از دست آنها دل پُری دارند. همین آرشیو ملی ایران واقع در بزرگراه حقانیِ تهران، در همین دو‌ـ‌سه سال اخیر چند بار قواعد و ضوابط استفاده از اسناد را تغییر داد و هر بار، در گروه تلگرامی مشترکی که با آن جمع دوستان و آشنایان داریم، یکی شرح ماوقع و شرایط جدید و در حاشیه‌اش دشواری یا...

هشتی چهارسو
مهرزاد پرهیزکاری

حکایتِ نگاشته ساخت واژگان برای نامیدن اندام‌ها و فضاهایی که مکرر در نوشتار به کار برده می‌شوند و یا برای پیشگیری از عمومیت استفاده از اسامی و تعاریف اشتباه امری اجتناب ناپذیر است؛ لیکن نیاز است ضمن رعایت رسایی مفهوم، در ساخت اسم سعی شود تا حد امکان مبتنی بر اصالت‌های تاریخی باشد. و البته رعایت اصول ادبی در رأس قرار می‌گیرد. بررسی طرح سراهای بازار قزوین نشان دهنده شاخصه‌های مشترکی است. از شترخان سراها با بنای عمدتاً مستقل و متصل که بگذریم، طرح‌ سراهای نظام‌مند، متشکل از دو بخش است که در عین پیوند، هریک از نظام طراحی متفاوتی...

کمدی معماری: شرح سفر دلیرانۀ خدای معماران به سرزمین پارس‌ها|...
علی طباطبایی

این‌روزها بسیار رایج است که هر بزرگ و کوچکی سلسله سخن‌رانی‌ها یا مجموعه نوشته‌ای را قطع می‌کند و پس از مدتی دوباره آن را از سر می‌گیرد، با تواضعی مثال‌زدنی خود را جای مولانا می‌بیند و اثر فاخرش را در قیاس با مثنوی و انقطاع دفتر اول و دوم. از این رو این خود مولانا پنداران به عمد هم که شده حتماً فاصله‌ای می‌اندازند تا در شروع دوباره برای خیل مشتاقان بخوانند «مدتی این مثنوی تاخیر شد و الخ» و آن‌ها گریبان چاک کنند که مولانا را نیافتیم اما در عوض استاد پیش ماست. من هم برای تشبه هرچه بیشتر...

کمدی معماری: شرح سفر دلیرانه خدای معماران به سرزمین پارس‌ها...
علی طباطبایی

در قسمت‌های قبل خواندیم که ایمحوتب معمار و شاگردش انجیب پس از تبعید به تهران و در جستجوی کانسپتِ کانسپت‌ها به پیشنهاد کارگری ساختمانی به اسم جمال به کارگاهِ ساختمانی فرزاد دلوسی رفتند. مجسمۀ مرمر آفردودیت او را شکستند و سری تازه برای آن ساختند. دلوسی که خود تبعیدی زئوس و فراری از دست مینوس بود ایمحوتب را شناخت و پرینازِ معمارْ ملی را برای کمک به او معرفی کرد. در ادامه: ایمحوتب، دلوسی و پریناز جلوی بنز مشکیِ معمارِ مشکی‌پوش ایستاده‌ بودند. ساختمان رومی دلوسی پشت سرشان پیدا بود و مجسمه آفرودیت با سر تازۀ آیسیس در آفتاب می‌درخشید. انجیب...

موسم کرونا و بازاندیشی در زندگی: تأملات فیلسوفی در قرنطینه...
محمدمهدی طاهری

موسم کرونا و بازاندیشی در زندگی: تأملات فیلسوفی در قرنطینه نوشتۀ سیلویا پانیتزا ترجمۀ محمدمهدی طاهری  . مقدمۀ مترجم بازاندیشی در باورها و رفتارها و رابطه‌هایی که داریم همواره کار خوبی‌ست، چنین تعمق‌های انتقادی‌ای می‌توانند ضامن سلامت اخلاقی و سلامت روابط ما باشند. این روزها که به اجبار کروناویروسِ جدید تا سر حد امکان در خانه می‌مانیم، فرصتی مضاعف فراهم آمده است تا دربارۀ نسبتمان با خودمان، با جهانمان، با معاشرانمان، و با «دیگری»هایمان تأمل کنیم. چه بخواهیم چه نخواهیم، در غاری از تنهایی فرو رفته‌ایم که اگرچه شکوهِ تنهایی‌های خودگزیده را ندارد، درآمدی تواند بود بر نگریستن از وجهی...

با همین دیدگان اشک‌آلود ...
مهرداد قیومی بیدهندی

معمولاً نخستین چیزی که در بسترِ بحران‌ها به دلِ آدم می‌آید نومیدی است. در دلِ بحران، انسان طبعاً به این می‌اندیشد که آنچه می‌کند چه ربطی به حلِ بحران دارد. گویی دردْ داشتن و غمِ خود و دیگران را خوردن با کارْ راست نمی‌آید. ما معطل ماندن و غصه خوردن را همراهی با دردمندان می‌شماریم و سر به کارِ خویش داشتن را معادلِ بی‌دردی و فراغت از دیگران. چاره‌جویی‌های عاجل را فروگذاشتن و دل به کارهای بلند سپردن را نمونۀ بی‌عاری و آسوده خفتن می‌انگاریم و مصداق آب در هاون کوفتن. در بحرانِ کنونی، اگر دستمان نمی‌رسد که در کنار...

به یاد استاد هوشنگ ظریف
بابک خضرائی

هوشنگ ظریف از معدود استادانی بود که هم نزد استادان بزرگ شاگردی کرد و هم شاگردانش را به استادی رساند. حلقه ارتباط نسل‌هایی بود که گاه صدسال با هم فاصله داشتند؛ چنان‌که از استادش، موسی‌خان معروفی، ۵۰ سال کوچکتر بود و در اواخر دوره معلمی‌اش شاگردانی داشت از خودش ۵۰ سال کوچکتر؛ به‌این‌ترتیب، با بیش از پنج دهه تدریس، در شمار مؤثرترین معلمان تار در عصر حاضر است.

کتیبۀ یادمانی یا کتیبۀ معماری!
محمدصادق اکرامی

در برخی ترجمه‌ها و حتی کتاب‌هایی که به پارسی نوشته شده‌اند، مانند کتیبه‌های یادمانی فارس از میرزاابوالقاسمی (۱۳۸۷)، عبارت «کتیبه‌های یادمانی» تکرار شده‌است. پایگاه دیشکنری آکسفورد معنی Monument را علاوه بر «مجسمه، بنا یا سازه‌ای که برای یادبود شخص یا رویداد برجسته‌ای ساخته شده باشد»، معنی کرده است: «A building, structure, or site that is of historical importance or interest.» که به معنای هر بنا، سازه یا سایتی است که اهمیت تاریخی داشته باشد. همچنین این پایگاه، Monumental را «Of or serving as a monument» یعنی بخشی از یک Monument یا چیزی که در بنا به کار رود معنی کرده‌است....

مطالعۀ موضوعی ایکوموس و بخش شرقی راه‌های ابریشم: راهبردی برای...
دنیا معصومی

این نوشتار در ادامۀ ترجمۀ متنی است که تیم ویلیامز درخصوص «مطالعۀ موضوعی ایکوموس و بخش‌های شرقی راه‌های ابریشم»[۱] تدوین کرده است و پیش‌تر بخش نخست آن منتشر شده بود. در سه بخش پیش‌رو، ابتدا سخن از الزام داده‌افزایی و انتشار آن‌ها به‌جهت فراهم‌کردن امکان دسترسی عمومی‌تر و درنتیجه پیشرفت بیش‌تر این موضوع آمده است. سپس ماهیت راه‌‌های ابریشم شرقی و محدودیت‌هایی که مقابلش قرار گرفته تبیین شده است؛ و در آخر بر لزوم توجه به راه‌های دریایی و دیگر نقاطی که از چشم پوشیده مانده‌اند و درنظرگیری آن‌ها در رویکردهای ثبت این مسیر تأکید شده است. ۲. هم‌رسانی و...

به بهانۀ انتشار کتاب دو جلدی «تهران‌نگاری»
دنا شمسی‌زاده

در سال‌های اخیر، دو کتاب با عنوان تهران‌نگاری به کوشش رضا شیرازیان به بازار آمده است. این  دو کتاب در ادامۀ تلاش چندین سالۀ رضا شیرازیان برای انتشار «اسناد اطلاعات مکانی گذشتۀ شهرها و مناطق مختلف ایران»  است. در ابتدای جلد دوم، شرحی از پروژۀ تهران‌نگاری آمده و نسبت این دو کتاب با این پروژه مشخص شده است: تهران‌نگاری پروژه‌ای است که به هدف شناسایی، نسخه‌برداری، پژوهش و انتشار اسناد تهران قدیم تعریف و برنامه‌ریزی شده است. [...] در این مجموعه کتاب‌های مرجع قرار است بتدریج هفده نوع از اسناد مرتبط با اطلاعات مکانی قدیم تهران، گردآوری، پژوهش و بر اساس الگوی...

دربارۀ «ملاحظات دربارۀ دانشگاه»
محمدمهدی طاهری

عنوان کتاب جدید دکتر جواد طباطبایی ملاحظات دربارۀ دانشگاه است و همچون کتاب‌های اخیر او، به‌همّت انتشارات مینوی خرد چاپ شده است. چاپ اول این کتاب در شهریور۱۳۹۸ رونمایی شد و به‌سرعت به اتمام رسید و چاپ دوم آن، در مهرماه ۱۳۹۸ منتشر شد و شمارگانی هزار نسخه‌ای دارد. ملاحظات دربارۀ دانشگاه کتابی ۴۵۴صفحه‌ای است که در چهارده فصل تنظیم شده است. طباطبایی پیش‌تر متن‌های انتقادی بسیاری منتشر کرده بود و اینک «مهم‌ترین آن‌ها» (۴۳۱) را با تغییراتی، در مجموعۀ ملاحظات دربارۀ دانشگاه در اختیار عموم قرار داده است. این یادداشت کوتاه، گزارشی از کتاب ملاحظات دربارۀ دانشگاه است. در تنظیم این یادداشت تمرکز بر «دانشگاه» است و بدین‌منظور...

معرفی اجمالی باغ‌های ملی ایران
عادله بصیری

باغ‌های ملی از جمله فضاهای جديد شهری بود که در اواخر دورۀ قاجاريه و به‌طور مشخص‌تر از دورۀ پهلوی اول به برخی از شهرهای ايران وارد شد. اين باغ‌ها نمودی از باغ‌سازی بينابين سنت و مدرنيته در کشور و نمودی از معماری و شهرسازی دورۀ گذار است که بسياری از الگوها و مفاهيم خود را از باغ‌سازی چند هزارسالۀ غنی ايرانی و برخی از الگوها و يا جزئيات خود را از الگوهای باغ‌سازی در غرب گرفته است. همين‌که نام اين فضاها «باغ ملی» است و نه «پارک ملی» می‌تواند شاهدی بر این باشد که همچنان آثاری از نظام باغ‌سازی و...

زیارت امامزادۀ واجب التعظیم...
امیرحسین کریمی

ایرج افشار در کتاب گلگشت در وطن­ به امامزاده‌ای روستایی اشاره دارد در شرق اصفهان: پس از طی یک فرسنگ باطلاق و مقداری تپه­‌های ریگ و گذشتن از دو آبادی کوچک به شاه­طور (آن را شیطور هم شنیده بودم) رسیدیم. رباط شاه عباسی و امامزاده­ای با گنبد زیبا دارد.(افشار، ۴۸۵). از این امامزاده در تاریخ­نامه‌های معماری دورۀ اسلامی یا در تک‌نگاری‌ها ردپایی نیافتم (اگر شما یافتید نگارنده را خبر کنید) اما تاریخ­نگار دورۀ شاه عباس دوم چنین به آن اشاره دارد: بعد از مراجعت سفر گندمان و توقف دارالسلطنۀ اصفهان ...قبل از آمدن نوروز فیروز ...متوجه ورتون من اعمال دارالسلطنۀ...

تعریف مهندسی و مهندس در سیاقی تاریخی
محمدمهدی طاهری

نوشتۀ دونالد واینرت ترجمۀ محمدمهدی طاهری . واژۀ engineer (مهندس) برگرفته از ریشۀ لاتین «ingenium» به‌معنای «استعداد یا توانایی طبیعی» است و گاه نیز به‌معنای «ابداعی هوشمندانه» به کار رفته است. همچنین دو واژۀ ingenuity (ابتکار) و engine هم مشتق از «ingenium» هستند. افزون‌براین واژۀ engine پیش‌تر در دو معنی دیگر نیز متداول بوده که اینک منسوخ شده است: «ابتکار»[1] و «حیله»[2] (حیلت، جمع: حیَل). معنای متعارف کنونی کلمۀ engine، «آنچه برای مقصودی استفاده می‌شود، اسباب، عامل» است و به‌همین‌سبب استعمال این واژه (engine) برای انسان‌هایی که گاه چونان عامل یا اسباب مقصودی عمل می‌کنند استعمالی کاملاً درست و بجاست....

چیزها و معماری
مریم پوراسماعیل

«از چه می‌ترسم؟ از اینکه نفسم تنگ بشود و تو این خانه تنها بمیرم؟ تو ایوان روی صندلی بروجردی زیر آفتاب می‌نشینم. نور آفتاب استخوان‌های پوکم را گرم می‌کند. شیرهٔ حیاتی دیگر در رگ‌هایم و در پی‌ها و استخوان‌هایم گردش پروپیمانی ندارد، رمقش کشیده شده* ... » من که امان همه را بریده بودم بس‌که پرسیدم این صندلی‌های بروجردی به چه درد می‌خورده‌اند. اغلب با آن لحن طنازانهٔ خاص بروجردی‌ها جواب می‌شنیدم که: «والا ما قدیمی‌ها هم آدمیزاد بودیم و روی کَت و نیمکت و صندلی می‌نشستیم.» بعد تصحیح می‌کردم که نه، منظورم این است که چرا این صندلی این‌شکلی...

انسان شاعرانه سکنی گزیده است
الناز نجفی

باستان‌شناسان نوسنگی با پرسش‌های بزرگی دربارۀ آغاز سکنی گزیدن آدمی مواجهند، دوره‌ای که محمل بنیادی‌ترین تغییرات زندگی انسان بود؛ اهلی کردن حیوان و گیاه، پیدایش نخستین سکونتگاه‌ها و ساختن سفال. از جمله این پرسش‌هاست اینکه چه رویدادی آدمی را به اهلی کردن گیاه واداشت. چرا بعضی اقوام دانه را اهلی کردند و برخی دیگر کشاورزی را از دیگران آموختند و نظایر این. شگفت‌انگیزترین این پرسش‌ها این است که چرا برخی اقوام شکارگر گردآورنده با آنکه قدمی بیشتر تا کشاورزی فاصله نداشتند اما هیچگاه آن یک قدم را برنداشتند؛ برای مثال «بومیان استرالیا که هرگز به مرحلۀ پرورش سیب‌زمینی شیرین و...

در باب ترجمه
نرگس ضمیری

در کار پژوهشی، از آنجا که بخش گستردهای از منابع پژوهشی به زبانی غیر از فارسی هستند، معمولاً با مقولۀ ترجمه سر و کار پیدا میکنیم. کار ترجمه کاری دقیق است که ظرایف بسیاری دارد و در این باره نکات زیادی می‌توان گفت، اما مطلبی کلیدی در این میان است که به گمانم بسیاری از مترجمان تازه‌کار ممکن است از آن غافل باشند و چون مدتی است به صورت جدی با آن درگیر شده‌ام، برایم تازگی دارد و دوست دارم با کسانی که به این حوزه علاقه‌مندند، در میان بگذارم. در گذشته تصور اولیۀ من از کار ترجمه‌، تصوری خام...

مکان‌یابی تئاتر در شهر
فائزه پناهنده

از بدو ورود تئاتر به ایران و آن زمانی که حتی صاحب مکانی مختص خودش نشده بود، رد پای آن در بهترین محلۀ شهر آن زمان و به عبارتی محله‌ای اعیان‌نشین؛ یعنی محلۀ دولت پیدا شد. گرچه که مکان‌هایی هم در محلۀ ارمنیان قابل شناسایی است و این موضوع را شاید بتوان به ذات غیرایرانی تئاتر نسبت داد. به‌عکس اکنون پس از گذشت حدود یک قرن از ورود تئاتر به ایران، مکان‌های مختص آن را باید در محله‌های مرکز و پایین شهر جست‌وجو کرد. این مکان‌ها هم سالن‌های ساخته شده به قصد اجرای تئاتر در دورۀ پهلوی را شامل می‌شود؛...

معماری کاغذی
سینا زارعی

تولید هر متن سبب می‌شود خطوطی از چهره یک موضوع نمایان شود و خطوط دیگرش در سایه مطالب ناگفته پنهان بماند. واژه‌ها و جمله‌های هر مقاله و کتاب، همانقدر که رنگی از موضوع را آشکار می‌کنند، فرصت نمایش را از رنگ‌های دیگر آن موضوع می‌گیرند و آن را در چارچوب تعریفی خاص محدود می‌کنند. معماری نیز موضوعی است که -به ویژه- در چند دهه اخیر مدام در متن‌های گوناگون تکرار شده و از همین رو چهره‌ای خاص و محدود به خود گرفته؛ چهره‌ای که رنگ‌های مسلطش به شدت تحت تأثیر فرض‌ها و نیات پدیدآورندگان متن‌هاست و همواره می‌توان از وجوه...

تاریخ و تاریخ معماری
صبا مدنی

اریک فرنی [۱]| ترجمه صبا مدنی «تاریخ» برچسب واقعا ناجوری است. شاید این حرفم مصداق «مرغ همسایه غاز است» باشد؛ اما به نظر من اگرچه که موضوع‌های دیگری هم هست که به طرز فریبنده‌ای غامض باشد، «تاریخ» با همین نامش حتی پیش از اینکه آدم شروع به فکر کردن به مشکلات موضوع کند، پیچیدگی‌های کاملا نامربوطش را عرضه می‌کند. این اتفاق دست‌کم چهار صورت دارد. نخست اینکه تاریخ هم به معنای گذشته است و هم به معنای مطالعۀ دانشگاهی گذشته؛ انگار اجرام آسمانی را «ستاره‌شناسی» بنامیم یا نوع انسان را «انسان‌شناسی». دوم اینکه، چون تکیۀ آن بر اسناد مکتوب است،...

پیچیدگی، همزیستی و تکثرگرایی ـ بخش اول
افرا بانک

سُها اوزکان| خلاصه ترجمه: افرا بانک مدرنیته و سنت‌گرایی دو دیدگاه متضادی هستند که ذهن روشنفکران معاصر را به خود مشغول می‌کنند. مدرنیته، که میراث انقلاب صنعتی است، به همراه خود تغییر مداوم، آیندهٔ بهتر، آسایش، و زیباشناسی زیاده‌خواهانه‌ای را یدک می‌کشد، و به طرز جالبی هم در جوامعی با ساختار سیاسی آزادیخواه رواج دارد و هم محافظه‌کار؛ چرا که به هر حال مدرنیته مقدمات دستیابی یکسان به منابع زیربنایی را فراهم می‌کند. در مقابل مدرنیتهٔ پرسابقه، سنت‌گرایی تاریخچهٔ مختصری دارد. سنت‌گرایی مختص جوامعی است که در آنها ارزش‌هایی حاکم‌اند که بیم آن می‌رود درصورت تغییر از دست بروند، در...

شیکاگو و تجربه فضایی در حال حرکت
سمیرا فتحی

بحث و گفتگو درباب نژاد و تجربه فضایی زندگی در شهرهای مدرن موضوعی قابل توجه در کلاس‌های درس تاریخ معماری امریکاست. حساسیت به این موضوع آنقدر هست که حداقل جامعه فرهیخته و تحصیل کرده دانشگاهی به عواقب تبعیض نژادی و تأثیر آن بر زندگی شهری واقف شوند. و مسلماً برای دانشجویانی که از به اصطلاح جهان سوم وارد این مباحث می‌شوند موضوع به آسانی مواجه با یک گفتگوی علمی ختم نمی‌شود. مطالعه شهرهای استعماری بخشی از این گفتمان علمی را به خود اختصاص می‌دهد و در این میان شهر بر مبنای سیاست‌های استعماری و نژادی به دو بخش کاملا مجزا...

توسعه و لوازم آن
جواد خسروی

در حدود سال‌های ۱۳۰۰ق بین تهران و قم جادۀ جدید کالسکه رویی ساخته شد. نوشته‌های گذرندگان نشان می‌دهد وقتی ساخت جاده تمام شد، اشکالاتی در آن بوده است. جاده طوری ساخته شده بود که در حدود حوض سلطان راه جدید نسبت به راه قدیم طولانی شده و هم از کوه‌هایی سنگلاخی عبور کرده بود. برخی گفته‌اند امین‌السلطان که مأمور ساخت جاده بوده برای تأمین منافع شخصی آن را از زمین‌های خود عبور داده است. برخی نیز بالا آمدن آب دریاچه و باتلاقی شدن راه قبلی را علت دانسته‌اند. همین بالا آمدن آب و تقارنش با تخریب پل‌بندی قبل از دریاچه...

مالکیت مکان و ارزش افزودۀ تاریخ
مهرداد قیومی بیدهندی

تصور کنید که بنده بنایی را در کنار کوچه‌ای به قیمت متعارف در بازار خریده‌ام و مثلاً این قیمت ۱۰۰ واحد است. بنا بر مصالح شهری، تصمیم می‌گیرند که آن کوچه را به خیابانی در مقیاس شهری تبدیل کنند. در نتیجۀ این تصمیم، قیمت آن بنا ۴۰۰ واحد می‌شود. من برای این ۳۰۰ واحدِ افزوده چه کرده‌ام؟ این ۳۰۰ واحدْ «رانت» یا «ارزش افزودۀ» ساختنِ خیابانی است که هزینه‌های مادی و معنوی‌اش را اهالی شهر داده‌اند، که من فقط یکی از آنانم. اگر نظام قوانین شهری عادلانه باشد، بیشترِ این ۳۰۰ واحدْ سهمِ اهالی شهر است و سهم من از...

دو یادداشت دربارۀ معرفت معماری و تاریخ معماری (۱)
مهرداد قیومی بیدهندی

آنچه در پی می‌آید، دو یادداشت است که در سال ۹۳ در پاسخ یکی از دوستان نوشتم. امیدوارم خالی از فایده نباشد.۱. به نظر بنده، هر کاری که انسان در این جهان می‌کند به نحوی در خدمت معرفت است و نتیجه‌اش طوری از معرفت است. معرفت چه از طریق قوای مدرک باشد و چه از طریق دست بردن در جهان، معرفت است؛ ولو در اطوار مختلف. اطوار معرفت با هم نسبت دارند؛ زیرا «جنس» آنها یکی است.۲. بین اطوار معرفت شکاف قاطع نیست؛ بلکه طیفی است که از معرفت نظری محض آغاز می‌شود و به معرفت منتج از عمل می‌رسد....

طرح ضربتی اسلامی کردن تهران
مهرداد قیومی بیدهندی

ما تهرانیان دوست داریم شهرمان اسلامی بشود. ایرانیان دوست دارند مرکز کشورشان اسلامی بشود. مسلمانان دوست دارند ام‌القرای عالم اسلامْ اسلامی بشود. همۀ جهانیان دوست دارند مرکز تشعشع نور در جهانْ اسلامی بشود. چرا باید مرکز تشعشع نور و مرکز توزیع طهارت در جهان جلوه‌ای غیراسلامی داشته باشد؟ چرا باید چهرۀ تهران غربی باشد؟ چرا باید در چهرۀ تهران تشبّه به کفّار عیان باشد؟ چرا معماران و شهرسازان به اسلامی کردن تهران اهتمام نمی‌کنند؟ آیا از این بابت نیست که همۀ معماران و شهرسازان ما در دانشگاه‌های غرب‌زده درس خوانده‌اند؟ آیا در بین آنان رشید و غیرتمندی یافت نمی‌شود که...

یادداشتی دربارۀ کتیبۀ لوح معماری موزۀ ملک
مهرداد قیومی بیدهندی

به‌اتفاق نوشاد رکنی در حاشیۀ دور تا دور لوح معماری‌ای که در پیش رو دارید، کتیبه‌ای به خط شکسته‌ نستعلیق خفی درج شده است. بررسی فنی کارشناسان موزۀ ملک نشان می‌دهد که این کتیبه را بعداً به لوح نیفزوده‌اند و از آغاز جزوی از آن بوده است. در یادداشت حاضر، متن کتیبه را خواهیم خواند و آن را توضیح خواهیم داد. پیش از آن، لازم است توجه خواننده را به نکاتی جلب کنیم که فهم این کتیبه و محل آن را آسان‌تر می‌کند. در جهانی که امروز در آن به‌سر می‌بریم، چه جهان بیرونی و آفاقی و چه جهان‌های درونی...

پارک ژوراسیک
مهرداد قیومی بیدهندی

اگر خاطرتان باشد، در اصفهان، در نبش خیابان‌های سپه و استانداری، در نزدیکی باغ چهل‌ستون، بنایی کهن است به نام «تالار تیموری»، که آن را به دورۀ تیموریان منسوب می‌کنند. اگر بخواهید این تالار را ببینید، باید از جلو تندیس دایناسورهایی در جلوخان این بنا بگذرید. لابد به یادتان آمد که اگر جذب ایوان مقرنس زیبای آن بشوید، از پسِ گردن یکی از دایناسورها، بر سینۀ ایوانْ تابلو «موزۀ تاریخ طبیعی اصفهان» را می‌بینید. باید بلیت بخرید و به داخل بروید تا بتوانید از پشت خرطوم تندیس ماموتی زیبا، رسمی‌بندی‌های طاق آن را تماشا و از بین پاهای او در...

دو یادداشت دربارۀ معرفت معماری و تاریخ معماری (۲)
مهرداد قیومی بیدهندی

این یادداشت هم در پی یادداشت پیشین، سال ۱۳۹۳، و در پاسخ همان دوست نوشته شده است.معرفت بیرونی به معماری با معرفت درونی به آن از زمین تا آسمان تفاوت دارد. معرفت بیرونی به هر چیزی با معرفت درونی به آن فرق فارق دارد. اما آیا این تفاوت فاحش ما را از معرفت‌های بیرونی بی‌نیاز می‌کند؟ تجربۀ انسان، تاریخ تجربۀ انسان، و حتی تاریخ کوتاه عمر من و شما هم نشان می‌دهد که چنین نیست. همۀ معرفت‌های درونی وقتی که از حد تجربه‌های کوچک فردی بیرون می‌روند نیازمند معرفت‌های بیرونی می‌شوند. لزوم تبادل تجربه‌ها، یعنی لزوم تبادل معرفت‌های درونی، خودْ...

دو یادگار از استاد ایرج افشار
مهرداد قیومی بیدهندی

امروز، ۱۸ اسفند ۹۵، ششمین سالگرد وفات استاد ایرج افشار بود. یاد دو یادگار از او افتادم و گفتم شاید انتشارشان خالی از لطف و فایده‌ای نباشد.اولی نامه‌ای است مورخ ۱۲ مرداد ۱۳۷۷ دربارۀ رسالۀ معماریه، که چاپ اولش در آن سال درآمده بود و آن را برای آن بزرگوار فرستاده بودم. دومی نامه‌ای است مورخ ۲۵ اسفند ۱۳۸۰؛ یعنی زمانی که این‌جانب عضو هیئت تحریریۀ مجلۀ موزه‌ها بودم و آخرین شمارۀ مجله را برای ایشان فرستادم. 

مطالعۀ موضوعی ایکوموس و بخش شرقی راه‌های ابریشم: راهبردی برای...
دنیا معصومی

این نوشتار متشکل از چهار بخش و ناظر بر «مطالعۀ موضوعی ایکوموس و بخش‌های شرقی راه‌های ابریشم» خواهد بود که تیم ویلیامز[۱] آن را تدوین کرده است. بخش نخست پس از معرفی مطالعۀ موضوعی ایکوموس درخصوص بخش‌های شرقی راه ابریشم، به تبیین پیشینه، محدوده و رویکرد مطالعه و برآیند راهبرد ثبت زنجیره‌ای و فراملیتی راه‌های ابریشم در فهرست میراث جهانی یونسکو می‌پردازد. بخش دوم، در پی مباحثی شامل انتشار داده‌های مطالعۀ موضوعی و دیگر پروژه‌ها و مسائل مربوط به ایجاد یک جامعۀ پژوهشی بین‌المللی و بینامرزی است. بخش سوم به‌اختصار ماهیّت مسیرهای راه ابریشم در آسیای شرقی را بررسی و...

دربارۀ قرائت «استایل» (۴)
مجید حیدری

من سبک را جوهراً نوعی تصویرسازی[۱] تعریف می‌کنم، که بر اساس واقعیت‌های متأثر از ویژگی‌های مشترک مجموعه‌ای از آثار است که مخاطب درک می‌کند. بنابراین، وجود اصیلی ندارد که هنرمند یا اثری بدان پیوسته باشد. پس مفهوم سبک، ابزار طبقه‌بندی آثار ذیل دسته‌هایی مشترک است؛ با چنین تعریفی، آثار منفرد، سبکی تعریف‌کردنی نخواهند داشت، بلکه فقط ویژگی‌هایی خواهد داشت ـ شخصیتی که مثل شیوه‌ّهای مختلف[۲] کار متمایز است ـ تا وقتی که بتوان آن را با دیگر آثار مقایسه کرد تا شباهت‌ها و تفاوت‌های‌شان روشن شود. پس سبک جنبۀ ارتباطی [میان] هنرهاست. با این که ما حق داریم استایل هنر رومیانه[۳] یا باروک...

قانون ۶۰ درصدی بلای جان خانه ایرانی*
روح‌الله مجتهدزاده

حریم خصوصی، به‌مثابه مفهومی عام، ابعاد گوناگونی دارد. یکی از ابعاد این مفهوم بعد فضایی آن است که به صورت خاص در حوزه معماری، یعنی دانش ساماندهیِ فضایِ زندگیِ انسان، تبلور می‌یابد. در معماری، و به طور کلی‌تر در طراحی محیط، معمولا از حریم خصوصی تحت عنوان قلمرو (۱) یا قلمرو مکانی و از رفتارهای مرتبط با حفظ حریم خصوصی تحت عنوان قلمروپایی(۲) یاد می‌کنند. برخی رفتارشناسان قلمرو مکانی را فضای محدود شده‌ای تعریف کرده اند که افراد و گروه‌ها از آن به عنوان محدوده اختصاصی استفاده و دفاع می‌کنند. در این تعریف، قلمرو هویت روان‌شناختی می‌یابد و به واسطه...

دربارۀ کتاب «معماران اسلامی و آثار آنان»
محمدمهدی طاهری

کتاب معماران اسلامی و آثار آنان را «لئو آری مایر»[1] نوشته و نشر آلبرت کوندیگ ونیز در سال ۱۹۵۶ آن را منتشر کرده است.[2] این کتاب بیش از ۱۸۰ صفحه دارد که متشکل از پیشگفتار نویسنده، مقدمۀ ارزشمند نویسنده دربارۀ معماران دورۀ اسلامی، «طومار» معماران اسلامی، نمایۀ جغرافیایی معماران اسلامی و نهایتاً کتابشناسی منابع معرفی‌شده در کتاب است. هدف نویسنده ایجاد فصلی از پژوهش مفصل‌تر «پیکرۀ نامِ پیشه‌وران اسلامی» یا سیاهۀ همۀ اصحاب صناعت در دورۀ اسلامی بوده است، پیکره‌ای که خودِ او همّتی ستودنی کرده و دو فصل از آن را نگاشته است: «معماران اسلامی» و «اسطرلاب‌سازان اسلامی»[3]. ایجاد...

معرفی کتاب معماری نقادانه
مطهره دانایی‌فر

به نام خدا تازه‌ترین جریان فکری و دانشگاهی دربارۀ نقد معماری موضوع معماری نقادانه است که آغاز نظرورزی و مباحثۀ متفکران دربارۀ آن به همایشی در لندن در سال ۲۰۰۴ برمی‌گردد. کتاب معماری نقادانه با مجموعه‌ای از چهل مقاله محصول این همایش است که در سال ۲۰۰۷ از طرف انتشارات راتلج به طبع رسید. جین رندل و جاناتان هیل در این کتاب جدایی دو مفهوم «طراحی» و «نقد» را به پرسش می‌کشند و می‌کوشند میان طراحی، در مقام کاوشی که راه‌های تازۀ شناخت و فهم جهان را عرضه می‌کند، و نقد، در مقام فعالیتی نقادانه، پیوندی برقرار کنند تا در نتیجۀ...

پرسشی درباره تاریخ‌نگاری هنر ایران
سینا زارعی

از میان پژوهشگرانِ تاریخ هنر ایران، عده‌ای توان خود را -به جای شناخت جزئیات و دقایق آثار- بر تحلیل‌های کلان متمرکز می‌کنند. در میان این جامعه کوچکتر نیز افرادی وجود دارند که می‌کوشند از ویژگی‌های کلان تاریخ‌نگاری هنر ایران به مثابه یک فعالیت پژوهش تاریخ‌مند پرده بردارند. ویژگی‌های زمان‌مند و برساخته‌ای که گاه بدیهی و دائمی در نظر گرفته می‌شوند و رسوب زمان راه را بر تغییر و نقد آنها می‌بندد. یکی از پژوهشگران فعال این حوزه یوکا کادوی[۱]، تاریخ‌نگار برجسته ژاپنی در حوزه هنر است که طی دو دهه کوشیده شکل‌گیری تاریخ‌نگاری هنر اسلامی و ایرانی را از حیث...

حکایتی از کاریز
مهرزاد پرهیزکاری

حکایتْ نگاشته صفوه‌الصفا می‌خواندم. پیِ ریشه‌ی بازار می‌گشتم. حکایتی از تنقیه قنات، جالب آمد. گفتم نقل کنم... صفوه‌الصفا نوشته ابن بزاز اردبیلی در حدود سال‌های ۷۵۹ هجری قمری است. متن کتاب در خصوص ذکر احوال، حکایات و کرامات شیخ صفی‌الدین اردبیلی است. حکایت ذیل، اطلاعاتی از واژگان مورد استفاده در قنات، تنقیه قنات و خطرات آن، مناسبات اجتماعی مقنیان، اعتقادات آنها، و ... را در آن دوران به دست می‌دهد. حکایت پیره سخی باغبان گوید که پیره امیره نام، کهریزکنی تبریزی بود و او را خویشی بود هم کهریزکن، که با وی معادات قوی داشت. پیره امیره را در کهریزی...

در بابِ جهانِ سعدی، علیه الرّحمة
حمیدرضا پیشوایی

۱. در آثارِ سعدی، خصوصا در گلستان و بوستان، رگه‌ای است خاصِ او که در سخنِ دیگر بزرگان ادبِ فارسی، تا آنجا که من می‌دانم، یا نیست و یا اگر هست به این کمّ و کیف نیست.۲. در شعر خیام، نحوی از هیچ‌انگاری است که به دعوتی برای خوش‌باشی منتهی می‌شود. دنیا هیچ است، پس باید دم را غنیمت شمرد و در هر لحظه خوش بود. در نزد مولانا و عطار نیز رگه‌ای از بی‌اعتنایی به دنیا هست؛ منتها به نفع عالم دیگر و چشم بستن از این جهان. این جهان هیچ است؛ چون سایۀ عالم دیگر است. اصلْ عالمِ...

دربارۀ ضرورت
زهره توحیدی

کامیون کوچکی را در مقابل یکی از درهای پشتی کتابخانۀ ملی متوقف کرده بودند. مجلدهای بزرگ خاک‌خورده را در دسته‌های سه یا چهارتایی می‌آوردند و بی‌رحمانه به داخل کامیون پرتاب می‌کردند. روزنامه‌های قدیمی را برای خمیر کردن می‌بردند. وقتی به این مراسم هراس‌آور نگاه می‌کردم، یاد نگاه‌های سنگین محصلان حاضر در قرائتخانۀ ملی رشت ‌افتادم، وقتی چشمهای بهت‌زده‌شان از من با مجلد روزنامۀ نود ساله‌ای در دستم استقبال می‌کرد: این مجنون میان روزنامه‌های فراموش‌شده دنبال چه می‌گردد؟ از یادآوری این خاطرات دچار احساس مشترکی می‌شوم با توصیف بودلر از شاعر مدرن: «هرآنچه را که شهر بزرگ دور می‌ریزد، هرآنچه گم...

زندان مرغ هوا : ده روز چهارم
علی طباطبایی

روز سی و یکم امروز برای دیوار غربی از سفرمان گفتیم. عجیب بود که دیگر ما را دیوانه نمی‌دانست و با دقت گوش می‌داد و لبخند می‌زد. وقتی از کوه پنجم گفتیم که به جایش سخن گفته بود بسیار حیرت کرد. روز سی و دوم بالاخره چشمانش را باز کرد. پوست صورتش بر استخوان‌های گونه کشیده شده‌بود و گرسنگی چشمانش را زرد کرده بود. لاغر تر از همیشه بود. هیچ حرکتی نمی‌کرد. با صدای خشدار و گرفته‌ای گفت: « آیا با من به سفر دیگری می‌آیید ؟ » همه پذیرفتیم اما دیوار  غربی امتناع کرد. برایش از لذت پرواز گفتیم...

زندان مرغ هوا : ده روز سوم
علی طباطبایی

روز بیست و یکم هشت کوه پیش رویمان پیدا بود و آفتابی از پشت کوه هشتم می‌درخشید و تمام آسمان را روشن کرده‌بود. اوج گرفته بودیم و منظرۀ تپه‌های سبز و طلایی زیر پایمان بود. شهاب‌الدین گفت:«کوه اول کوه قاف است  اگر بتوانیم از آن رد شویم بقیه کوه‌ها را هم پشت سر خواهیم گذاشت». دیوار جنوبی پرسید:« چطور باید از آن بگذریم؟ ما نمی‌توانیم آن قدر بالا پرواز کنیم. می‌توانیم دورش بزنیم؟» شهاب‌الدین گفت: « نه با چنین کاری فقط دورش می‌چرخیم و به جای اول باز می‌گردیم. باید از میان آن بگذریم. مثل روغن بَلَسان که اگر قطره‌ای...

دربارۀ کتاب «تاریخ مهندسی در دوره‌های باستان و میانه» نوشتۀ...
محمدمهدی طاهری

دونالد راتلج هیل (زادۀ ۱۹۲۲ و درگذشتۀ ۱۹۹۴) مهندسی انگلیسی بود و نیز مورخ تاریخ علم و فناوری. او را در غرب به‌لطف ترجمه‌اش از کتاب فی معرفة الحیل الهندسیه، نوشتۀ بدیع‌الزمان ابوالعز بن اسماعیل بن رزاز جَزَری (درگذشتۀ ۶۰۲ ه.ق.) و آثاری که در معرفی فناوری مسلمانان نوشته است می‌شناسند. دونالد هیل از سال ۱۹۴۱، وقتی که کمتر از ۲۰ سال سن داشت، در رستۀ «مهندسان سلطنتی» ارتش بریتانیا خدمت کرد. متعاقب مجروح‌شدنش، به انگلیس برگشت و در دانشگاه لندن مهندسی خواند و در سال ۱۹۴۹، در ۲۷سالگی، مهندس شد. جالب اینکه پس از این به تحصیل رشتۀ تاریخ اسلام...

سردرِ پنجاه‌تومنی
مهرداد قیومی بیدهندی

۱. سال‌ها پیش، تصویری از سردرِ معروفِ دانشگاهِ تهران را، لابد به نشانه‌ی تکریمِ دانشگاه، در پشتِ اسکناس‌های پانصدریالی چاپ کردند. پس یکی از اسکناس‌هایی که خیلی در دستِ مردم بود و هرروزه آن را می‌دیدند به تصویرِ بنایی معروف مزین شد. قاعدتاً این‌طور توقع می‌رفت که مردم آن اسکناس را به آن تصویر بشناسند و آن را مثلاً «اسکناس سردری» یا «اسکناس دانشگاهی» بخوانند. اما در عمل، عکسِ این رخ داد و مردم، به طعنه و طنز، این سردر را به نامِ آن اسکناس خواندند: «سردرِ پنجاه‌تومنی»! سردرِ پنجاه‌تومنی یعنی همان سردری که عکسش رویِ آن اسکناس است؛ یا...

زندان مرغ هوا : ده روز دوم
علی طباطبایی

روز یازدهم می‌دانستیم گرسنه است اما رنجشی نداشت و غمی در چهره‌اش نبود. نه فریادی و نه اندوهی. عجیب بود. تا آن روز چون او ندیده‌ بودیم. از بزرگان شهر بود اما لباسی مندرس پوشیده‌بود و دستاری ساده به سر داشت، هر دو به رنگ آبی آسمان. خوش‌سیما بود و محاسن سرخش بر پوست روشن صورتش زیبا نشسته بود. گاهی که از خود فارغ می‌شد با او سخن می‌گفتیم. حکمت بسیار داشت و می‌توانستیم از هرآن‌چه می‌خواهیم از او بپرسیم. امروز دیوار غربی از او سوال کرد: « ما کیستیم شهاب‌الدین؟ چرا تو ما را می‌بینی و دیگران نمی‌بینند؟ »...

در خدمت و خیانت معماران
علی طباطبایی

ساختمان‌ها به عنوانِ محصولِ کار معماران مانند محصول کارِ هنرمندان دیگر پس از تولید از خواست‌ها و انگیزه‌های اولیۀ سازنده فاصله می‌گیرند و مستقلاً به حیات خود ادامه می‌دهند. آن‌ها با اثری که بر سیاق اجتماعی و فرهنگی خود دارند معنا می‌یابند و ممکن است در طی سالیان بسیار به شکل‌های متفاوتی عمل کنند. البته دربارۀ معماری مسئله به همین فاصله و غیابِ مولف از اثر محدود نمی‌شود و به واسطۀ زندگیِ ساکنان و بهره‌برداران در بنا و کارکرد زندۀ آن همواره معانی تازه و تفسیرهای متنوعی پدید می‌آید که گاهی فاصلۀ زیادی از خواست طراح دارد و گاهی متضاد...

لاجورد فرنگی در ابرقو
امیرحسین کریمی

در سمت چپ ایوان قبلۀ مسجد جامع ابرقو، زیر یک طاق چهاربخشی (به ابعاد یک مربع حدودا ۳ در ۳ متر) و دو طاقنمای دوسوی این قسمت، تزیینات نقاشی بسیار ظریفی وجود دارد که در نگاه نخست تک‌رنگ و تکرار‌شونده، و به شکل نقوش مهری به نظر می‌رسد (تصویر ۱). نقوش بر زمینۀ سفید روی سیمگل به رنگ‌های آبی تیره، آبی کم‌رنگ، سبز و قرمز اجرا شده‌اند. با نگاهی دقیق‌تر آثاری از طلاچسبان نیز روی بدنه باقی است. با برداشت دقیق نقوش، مهری و تکرار شونده نبودن و حتی بداهه بودن نقوش در برخی قسمت‌ها قابل اثبات است. در بخش‌هایی...

امتحان دولت و ملت: بررسی احوال ممتحن‌الدوله در آیینۀ دو...
محمدمهدی عبداله‌زاده

درآمد میرزا مهدی‌خان شقاقی ملقب به ممتحَن‌الدوله از اولین مهندسان معمار ایرانی است كه در فرنگ آموزش مهندسی دید.[۱] او پس از تحصیل به ایران بازگشت و در کنار فعالیت در وزارت امور خارجه آثار شاخصی در معماری از خود به‌جا گذاشت. در این چند سطر می‌کوشیم با جستجو در دو اثر مکتوب و مهم از او، خاطرات ممتحن‌الدوله و مآثر مهدیه، در احوال او کنکاش کنیم.  از شیطنت کودکی تا مهندسی عمارات سلطنتی میرزا مهدی‌خان شقاقی ملقب به ممتحن‌الدوله از اولین مهندسان معمار ایرانی است كه در سال ۱۲۶۳ق/۱۸۴۳م در تهران، در محلۀ سنگلج، در خاندان شقاقی متولد شد....

۸ مارس، توران میرهادی و جشنوارۀ بین‌المللی فارابی
سمانه محسنی

**به مناسبت روز جهانی زنان و شعارِ Balance for Better**

زندانِ مرغ هوا : ده روز اول
علی طباطبایی

روایت‌های مختلفی از روزهای آخر زندگی شیخ شهاب‌الدین یحیی بن حبش بن امیرک سهروردی، شیخ اشراق یا شیخ شهید موجود است. برخی گویند او را از بلندی‌ای به پایین پرتاب کردند، بعضی معتقدند مصلوبش کردند و بعد در پوست الاغی سوزاندند و بعضی دیگر گویند که او را در زندان یا خانه‌اش حبس کردند تا از گرسنگی مرد و آن جای را حبس‌الدم خوانند. من از میان آن‌ها روایتِ شهرزوری را برگزیدم که به نظرم امکان‌های بیشتری برای اندیشیدن دربارۀ مکان و معماری در افق زندگی و آثار این آزادمردِ فرهنگ سرزمینمان داشت. روز اول امروز که پیش ما آمد، چندان...

معرفی کتاب: «تاریخ جهان»، اثر ارنست گومبریش (گامبریچ)
نرگس ضمیری

ارنست گومبریش یکی از برجسته‌ترین و شناخته‌شده‌ترین مورخان حوزۀ تاریخ هنر است. کتاب تاریخ هنر وی به قدری شهرت دارد که برخی آن را با اثر مونالیزای داوینچی مقایسه کرده‌اند. گومبریش محقق و مورخی پرکار بوده و تألیفات متعددی دارد. اما در اینجا می‌خواهم دربارۀ کتابی کم‌حجم و ساده از وی با نام تاریخ جهان صحبت کنم که این روزها مشغول خواندن آن هستم. این کتاب نخستین کتاب وی است که آن را در سال ۱۹۳۵ در سن ۲۶ سالگی نوشت و تنها کتاب اوست که در ابتدا به زبان آلمانی نوشته شد با عنوان زبدۀ تاریخ جهان برای جوانان....

تالارهای تختگاه مملوکی: قبّه یا ایوان؟
محمدمهدی طاهری

 تالارهای تختگاه مملوکی: قبّه یا ایوان؟[1]نوشتۀ ناصر رباطترجمۀ محمدمهدی طاهری [2]   ناف سلطان‌های مملوک مصر و سوریه را، از آغاز دولتشان در ۱۲۵۰ تا سقوطشان در ۱۵۱۷، با ارگ قاهره بریده‌اند. مملوکانْ ارگ قاهره را از اربابان ایوبی خود به ارث گرفته بودند و در دوران متقدم روزگار دراز سلطنتشان، چهار سلطانِ مملوکی ساخت‌وساز ارگ را چنان ادامه دادند که هم مقر دولتشان باشد و هم اقامت‌گاه سلطنتی‌شان. این چهار سلطان عبارت‌اند از: ظاهر بیبرس (۱۲۶۰تا۱۲۷۷)؛ منصور قلاوون (۱۲۸۰تا۱۲۹۰)؛ اشرف خلیل (۱۲۹۰تا۱۲۹۴)؛ و ناصر محمد (که از ۱۲۹۴ تا ۱۳۴۰ جز دو برهۀ کوتاه پیوسته حکم راند). مملوکان مجموعۀ...

معمارِ خواب‌دیده
سینا زارعی

اندکی پیش فرصتی یافتم تا با مؤسس یکی از مجلات مهم و جریان‌سازِ معماری ایران گفتگو کنم. او کسی بود که به علت حضور در یک جایگاه سیاسی و ارتباط با دولت توانسته بود مرکزی تأسیس کند و سبب تولید متن‌های بسیاری در حوزه معماری شود. متن‌هایی که در چند دهه اخیر موضوع‌های مختلف این حوزه را صورت‌بندی کرده‌اند و ادبیات خاصی را شکل داده‌اند. با این تصور از فعالیت او و همکارانش، می‌خواستم بدانم که این افراد  با چه هدفی به تولید متن در حوزه معماری پرداخته‌اند و قصدشان از نوشتن در این باب چه بوده است. پاسخی که...

خاک بر سر آن استاد دانشگاه: مروری بر پیامدهای سخنرانی...
محمدمهدی طاهری

۱۳بهمن‌ماه۱۳۹۷ بود که در مراسم نکوداشت دکتر محمود مهرمحمدی، نوبتِ سخنرانی به دکتر نعمت‌الله فاضلی رسید. نعمت‌الله فاضلی سخنانش را با ارجاعی به مقالۀ «مطالعۀ دگرگونی فرهنگی در سه نسل دانشگاهی»[۱] آغاز کرد که گویا خلاصه‌اش به‌تعبیر دکتر فاضلی این است: «هر چقدر به امروز نزدیک می‌شویم، جنبه‌های منشی و اخلاقی استادان از جهات گوناگون بدتر می شود». چند دقیقه بعدتر به گزارش «سیاست فرهنگی در وزارت علوم» نوشتۀ فاطمۀ جواهری، هنوز منتشرنشده، ارجاع می‌دهد که براساس آن «اوضاع دانشگاه‌ها، به‌خصوص استادان و دانشجویانِ به‌ویژه تحصیلات تکمیلی، به لحاظ منش، قابلیت‌ها و عادت‌های تفکر انتقادی، گوش‌دادن، شنیدن، صحبت‌کردن، صداقت، و...

آنچه فراموش کرده‌ایم و آنچه غمگین‌مان می‌کند...
ساناز تولّائیان

در چند ماه گذشته خبرهای زیادی درباره تخریب و بی‌توجهی به بناها و آثار معماری در شبکه‌های اجتماعی دست به دست شده‌ و درباره‌اش تحلیل‌ها و نقدهای زیادی نوشته‌شده‌است. قبل از اینکه نوشتن این مطلب را شروع کنم، تصمیم داشتم به موضوع دیگری بپردازم چون به نظرم می‌آمد که حرف‌های من چیز زیادی به گفته‌های پیشین اضافه نخواهد کرد. اما فکر کردم شاید یکی از راه‌های مقابله با این وضعیت همین گفتن دوباره و چندباره به زبان‌ها و بیان‌های مختلف باشد. نگفتن به نوعی نشانه آن است که ما دست‌ها را به نشانه تسلیم بالا برده‌ایم و پذیرفته‌ایم که «همین...

معماری در نظر جابری انصاری
سمیرا فتحی

در حالیکه کتاب تاریخ اصفهان و ری محمد حسن جابری انصاری را مطالعه می‌کردم به داستان قضاوت جابری درباره یک معمار برخوردم که به نظرم بسیار جالب بود. و از آنجایی که این روایت در واقع خاطره‌ای بود در میان گزارش‌های تاریخی جابری، از لحاظ نزدیک بودن به واقعیت بستر فکری و اجتماعی اواخر دوره قاجار و پهلوی اول از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. اطلاعاتی که به صورت ضمنی در تاریخ نویسی رسمی آشکار می‌شوند گاهی اوقات بهترین سرنخ‌ها برای شناخت دوره‌ای تاریخی است. حکایت از این قرار است:«روزی باتفاق الجناب[۱] بگردش مسجد شاه بودم استاد ابوالقاسم معمار رسید و...

حمام‌ها در ضرب المثل‌های فارسی*
محسن طبسی

مقدمه معماری، ظرف زندگی است. زندگی در همه صورت‌های آن جز در این ظرف تجلی نمی‌یابد. از همین رو واژگان معماری چه در سخن ادیبانه، و چه در کلام عامیانه همواره به کار می‌رود. لذا علاوه بر هر متن فصیح فارسي، ادبیات عامه نیز بخشی مهم از ادب پارسی است که شایسته جست و جو برای یافتن واژه‌های معماری و مردم‌شناسی است و دقیقأ از این دیدگاه، ادبیات عامه برای یافتن واژه‌هایی که نزد مردم و جامعه زنده بوده و کاربرد داشته‌اند، مرجعی مطمئن‌تر از ادب کلاسیک و درباری است. از سوی دیگر، پاکیزگی تن و جان از روزگاران کهن...

میان صحنه‌های کاغذی
زهره توحیدی

سال ۹۴ برای فامیل ما سال یک اقدام هماهنگ بود. به جز یک عمویم که خانه‌اش را تازه عوض کرده بود، بقیۀ فامیل همه همت کردند که خانه‌هایشان را «تعمیر» کنند. دهخدا می‌گوید تعمیر یعنی «زندگانی دادن»، ولی نمی‌دانم فامیل ما دقیقاً به خانه‌هایشان چی دادند. آشپزخانه‌ها به یک ویترین ام‌دی‌اف بدل شدند، دیوارها کاغذ دیواری شد و پرده‌ها چندلایه. الگوی واحدی که نشان می‌دهد فامیل ما مشتی نمونۀ خروارِ این شهر است که هزارها خانه در آن شبیه به هم می‌شوند؛ ولی از شهری که در آن جای گرفته‌اند دور می‌شوند. بچه که بودم تلویزیون عصرها سریالی انگلیسی پخش...

واژه‌های معماری و معماری جاری
مهرداد قیومی بیدهندی

زبان‌های گوناگون که در نزد انسان‌هاست وسایطی است که انسان‌ها در طی زمان پدید آورده‌اند تا با آنها به چیزهایی غیر از آن وسایط دلالت کنند. اگر انسان‌ها می‌توانستند به جای واژه‌های سنگ و درخت و آسمان و خوبی و می‌روم و بیا و مانند اینها خود سنگ و درخت و ... را پیش خود احضار یا به دیگری منتقل کنند، آیا نیازی به زبان می‌افتاد و زبانی پیدا می‌شد؟ برای زبان هر شأنی قایل باشیم و خاستگاه و سیر تکوّن آن را هرچه بدانیم، حتی اگر دسترس انسان به جهان را جز از طریق زبان ندانیم و جهان را...

گزیده: بنّاهای اصفهانی
ولی‌الله کاووسی

در خیابان چهارباغ (که با تالار هشت ­بهشت و مدرسۀ مشهورش که مخصوص ملاهاست و نیز با سایر کاخ‌­ها و بناهایش به‌­منزلۀ شانزه‌­لیزۀ اصفهان است) در حال حاضر مشغول ساختن مدرسه‌­ای هستند برای «پدران روحانی» فرانسوی عضو میسیون. بنا بر این تعدادی بنّا در آنجا به کار مشغول­‌اند. یک روز صبح که در این خیابان زیبا و شاعرانه به گردش مشغولم، شاهد صحنه‌­ای هستم که برای شما تعریف می‌­کنم. روی دیواری که سرگرم ساختن آن هستند و ضخامتی در حدود سه پا دارد، ده­‌ها بنّا سرگرم کارند. چند نفری ملاط گِل را با ماله روی دیوار پهن می­‌کنند و چند...

«شکاف‌های ساکتی که ذهن می‌تواند در آنها پرسه بزند»
ساناز تولّائیان

راه‌پلۀ خانه‌ کودکی‌ام یک زیر پلۀ حفره‌ای شکل داشت، حفره‌ای به طول پله و ارتفاع حدودا نیم متر. برای منِ سه یا چهار ساله با آن جثۀ استخوانی و لاغر، اینجا شبیه همان خانه‌های جنگلی یا پناهگاه‌های غارها بود که توی کارتون‌ها می‌دیدم یا مامان داستانشان را برایم می‌خواند. قدم بلند‌تر از ارتفاعش بود، باید خم می‌شدم یا می‌نشستم و حتی نشسته هم سرم به سقفش می‌خورد اما چون ریز نقش بودم، جا می‌شدم و برایم مهم نبود که باید گردنم را تمام مدت خم نگه دارم. آن حفره برای من جایی بود که می‌توانستم خیالم را پرواز دهم و...

چرا خبرِ ممنوعیتِ صدورِ پروانۀ ساخت‌وساز تکذیب شد
نگار صبوری

مهر ماه ۱۳۹۷ این گفتۀ زهرا صدراعظم نوری نمایندۀ شورای شهرِ تهران: «صدورِ پروانۀ ساخت‌وساز در تهران تا پنج سالِ آینده ممنوع می‌شود» به اخبار راه می‌یابد. این خبر خبری مسرت‌بخش است اگر چه کمی بعد تکذیب می‌شود. در پایانِ این نوشته روشن خواهیم کرد که چرا حتی از نگاهِ اعضای حرفۀ معماری و شهرسازی هم این خبری مسرت‌بخش است. اما پیش از شادی دربارۀ این خبر تکذیب‌شده باید دربارۀ ابعاد و پیامدهای این خبر تأمل کنیم. در نگاهِ نخست قیدِ زمانی این جمله مشکل‌آفرین خواهد شد: تا پنج سالِ آینده. چرا پنج سال؟ اگر قرار است صدورِ پروانۀ ساخت‌وساز...

چرا می‌گوییم موسیقی کلاسیک ایرانی؟ (گرامی‌داشت یکصدمین سال درگذشت میرزا...
بابک خضرائی

وقتی گفته می‌شود «موسیقی کلاسیک ایرانی»، ممکن است بعضی بگویند که این اصطلاح «کلاسیک» دیگر از کجا آمد؛ مگر دیگر اصطلاحات که پیش‌تر رایج بود، مثل «سنتی»، «اصیل» و «دستگاهی» یا «فاخر» و «رسمی» و «ملی» و از این قبیل چه اشکالی داشت که دست به دامان اصطلاحی خارجی برای بیان مختصات این موسیقی شده‌ایم. موضوع این است که بعضی از این اصطلاحات یا ارزش‌گذارانه هستند یا جامع‌ و مانع و دقیق نیستند؛ مثلاً اگر مفهوم اصطلاح «سنتی» را راه و روش یا رفتار و باوری بدانیم که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود و تداوم می‌یابد، آن‌گاه باید...

عادت تعمیم معماری نواحی مرکزی ایران به کل این سرزمین...
مهدی محمّدی

در بیشتر کتاب‌ها، مقاله‌ها، شرح درس‌هایی که با موضوع معماری ایران در دورهٔ اسلامی نوشته و عموماً با عنوان «معماری اسلامی» و مشتقات آن نام‌گذاری می‌شود فرضی ناگفته و احتمالاً ناخودآگاه نزد نویسنده وجود دارد مبنی بر این که برای مطالعهٔ معماری «اسلامی» ایران کافیست مسجدهای گنبددار و خانه‌های حیاط‌دار و ابنیهٔ حکومتی نواحی مرکزی ایران (در شهرهایی همچون اصفهان و یزد و آبادی‌های اطراف آنها) را بشناسیم.[۱] در واقع معماری مخصوص نواحی مرکزی ایران به کل سرزمین فرهنگی ایران تعمیم داده می‌شود و در نتیجه، انواعی از معماری و سنت‌های مرتبط با آن همچون معماری مخصوص نواحی سرسبز میان...

نسبت طراحی با تحقیق-۲
نرگس ضمیری

طراحی و تحقیق دو حوزۀ آشنا برای ما هستند. دیوید ونگ و لیندا گروت در فصل دوم کتاب روش‌های تحقیق معماری، با عنوان «آیا طراحی با تحقیق برابر است؟»، به ارتباط طراحی و تحقیق پرداخته‌اند. در این سلسله یادداشت‌ها برخی مباحث اصلی آن را به شکل خلاصه بیان می‌کنم.  در یادداشت قبلی درآمدی بر این بحث داشتیم. ونگ و گروت بر این موضع هستند که طراحی و تحقیق در عین این که دو فعالیت نسبتاً مجزا و متمایز از هم‌اند، شباهت‌های مهم و خصوصیات مکملی دارند و برخی ویژگی‌هایشان با یکدیگر همپوشانی دارد. ایشان در قسمت‌های مختلف بحث بر این تأکید...

دوره‌بندی تاریخ ایران و قرن هجدهم
سمیرا فتحی

در ادامۀ نوشتار پیشینم در باب دوره بندی‌های تاریخی، در اینجا به معرفی کتاب تازه‌ای در حوزه تاریخ‌نگاری قرن هجدهم ایران خواهم پرداخت. قرن هجدهم ایران مصادف با اواخر دورۀ صفویه، دورۀ افشاریه، دورۀ زندیه و اوایل دورۀ قاجاریه بازه زمانی و تاریخی است که کمتر مورد توجه مورخان به طور عام و مورخان معماری و هنر به طور خاص قرار گرفته است. بنا به پارادایم معروف انحطاط[۱] دوره‌های پس از دورۀ صفویه تا دورۀ پهلوی دورۀ زوال و انحطاط نامیده شده‌اند. گرچه این پارادایم در دهه‌های اخیر مورد پرسش قرار گرفته و اعتبار خود را تا حدودی از دست...

از آینه تا حلبی؛ از آینگی تا حلبی‌بانی
محمد فلاح

دانشوران عالم دو دسته‌اند: اول، کسانی که بر دشواری و هراس رویارویی با واقعیت عریان جهان غلبه می‌کنند و به نیروی تفکر، از خود آینه‌ای می‌سازند و از جهان تصویری که بر لوح وجود آینه‌گونشان نشسته است. آنها این تصویر را در قالبی زبانی به دیگران عرضه می‌کنند. دوم، دانشورانی که یارای رویارویی با واقعیت جهان یا حتی خیال آن را هم ندارند، اما می‌کوشند جهان را به‌ میانجی تصویری بفهمند و بفهمانند که پیش‌تر از هاضمۀ فکر دستۀ اول عبور کرده و بر لوح وجود آنها نقش بسته و در قالبی زبانی عرضه شده است. دستۀ اول با جهان...

لذت تماشا در ناصریه
زهره توحیدی

«رفتم به باغ صفای میرزا عبدالوهاب مستوفی. آنجا هم وضع عمارت ناصریه است، قدری کمتر». از این «قدری کمتر» که ناصرالدین‌شاه در روزنامۀ سفرش به گیلان نوشته، برمی‌آید که عمارت باغ صفا بیش از عمارت ناصریه به زیبایی‌شناسی شاهانه نزدیک باشد. عمارتی کوتاه‌قامت که گویی سنگینی‌اش را بر زمین نشانده و کرسی آجری‌اش مثل دامنی چین‌دار دورتادور اندام فربه‌اش را گرفته است. بام شیروانی چنان بر سفیدی مهجور میانۀ بنا سایه انداخته، چنانکه روسری بزرگی بر گریبان. شاه اندکی پیش از رسیدن به باغ صفا، در بدو ورودش به رشت، از کنار باغ ناصریه گذشته و نظری به عمارت درون...

معماری جای دیگری است
سینا زارعی

معماری مجموعه‌ای از رویدادهای گوناگونِ به هم پیوسته است. دانشجوی تازه‌کار و کارگر روزمزد و مهندس مجرب، هریک مسیر رویدادی از این مجموعه پیچیده را تعیین می‌کنند و به نتیجه نهایی‌ای چون برپایی، بهبود یا بازسازی و تزیین بنا شکل می‌بخشند. اما درک پیچیدگی و تنوع این رویدادها از دور دشوار به نظر می‌آید. چنانکه مثلاً هنگام دیدن تصویر معماری از قاب رسانه، معمولاً با پدیده‌ای بسیار کلی و گزیده مواجهیم. چیزی که انگار افراد کمتری در انجام آن دخیل‌اند و بسیار ساده‌تر به نتیجه می‌رسد. در واقع اغلب رسانه‌ها، حتی آنها که شناخت و معرفی معماری را تخصص خود...

درآمدی تحلیلی بر علت‌های ناکامی بازار ساختمان‌های هوشمند در ایران...
محمدمهدی طاهری

مقدمه [1]بازار «ساختمان‌های هوشمند» در ایران، آینه‌ای از وضع‌وحال جامعۀ ایران در برهۀ حسّاس کنونی است؛ بازاری که دستِ‌کم با شش مسئلۀ حیاتی و اثرگذار در جامعۀ ما ارتباطی تنگاتنگ دارد: «کم‌ارزشی پول ملّی و تحریم‌ها»؛ «قیمت انرژی در ایران»؛ «دشواری آینده‌اندیشی در وضع کنونی جامعۀ ایران»؛ «ناآگاهی نهادینۀ کاربران و ناظران و حرفه‌مندان معماری»؛ «رکود صنعت ساختمان و ضعف ساختاری اجرای آن»؛ «نبود فرهنگ مدیریت و مرمت ساختمان». هرکدام از این عوامل خودْ با چندین مسئلۀ دیگر نیز مرتبط هستند، از بحران‌های زیست‌محیطی گرفته تا امور متعدد جامعه‌شناختی و فرهنگی و... ؛ هرچند در این نوشتار کوتاه به آن...

حال بد ما و عمه‌های غمگین و بی‌نوا
نوشاد رکنی

«خدای تعالی بر خاک آدم چهل روز باران اندوه ببارانید و یک ساعت باران شادی، آنگاه گل آدم به کمال قوت بپالایید و از آنچه صافی‌تر بود آدم را بیافرید و از باقی درخت خرما را. از این رو پیامبر اسلام گفت: خرما را نیکو دارید که آن عمَّت شما است». این را عتیق بن محمد سورآبادی در تفسیر خویش از قرآن آورده است. در حق این عمه‌های غمگین بی‌نوا، این درختان باشکوه و نجیب و خاک‌آلود چه بد که نکردیم، و در حق خودمان. قصد بر نوشتن مطلبی در باب محیط زیست و گیاهان حاشیه خلیج فارس بود. می‌شود...

پرسش از معنای ساختن| برای دوستِ معمارم!
منیره پنج‌تنی

اگر این یادداشت مختصر را با پرسش از معنای ساختن آغاز کنم، احتمالا در همان درنگ‌های اولیه معنای بنا کردن، ساختنِ بنا و معماری را به ذهن می‌آورد. ساده‌اش می‌شود: خانه ساختن. اما «بنا»ی آن را ندارم که چنین پرسشی طرح کنم چون شبیه تیغ دو دم است، یا بیش از اندازه سهل به‌نظر می‌رسد یا بسیار ممتنع. پس می‌گذرم و فقط به روایت خاطره‌ای بسنده می‌کنم. روزی با یکی از دوستان معمارم، دربارۀ مفهوم خانه، ساختن و مفاهیم همبسته‌اش گفت‌وگو می‌کردیم. اوایل، بحث خوب پیش می‌رفت و دوست معمارم هم با اشتیاق همراهی می‌کرد. بحث از نیمه که گذشت،...

چند یادداشت از تاریخ هنر گامبریچ دربارۀ «نوآوری» - ۱...
شبنم حاجی‌جعفری

این یاددشت شامل پاره‌هایی از سخن گامبریچ در کتابش است که در آن به مفهوم نوآوری در طی تاریخ پرداخته است. هنگامی که این پاره‌ها را در کنار هم قرار می‌دهیم بهتر می‌توانیم سیر پیوسته‌ای را که او در تحول مفهوم نو‌آوری در هنر می‌دیده است درک کنیم.   [۱] وقتی گامبریچ از هنر باستان سخن می‌گوید از «سبک» یاد می‌کند. در بارۀ هنر مصر می‌گوید: «یکی از ویژگی‌های مهم هنر مصری این است که همۀ آثار آن ــ تندیس‌ها، نقاشی‌ها و بناها ــ گویی وجه مشترکی دارند و از اصول یگانه‌ای تبعیت می‌کنند. ما چنین اصولی را که گویی...

دربارۀ قرائت «استایل» (۳)
مجید حیدری

نوشتۀ جیمز اکرمن| ترجمهٔ مجید حیدری تشبیه زبانمزیت چنین تعریفی از سبک این است که مفهوم آن را از حوزۀ ارزش‌ها خارج کرد. و مؤید این که لحن زیبایی‌شناختی را رد می‌کند، این است که مقاله در میان مجموعه‌ای از مقاله‌های مردم‌شناسی چاپ شد. سبک در صورت‌بندی‌اش (در قیاس با زبان) ابزاری است برای پرداختن به مجموعه‌هایی از آثار محدوده‌ای زمانی، مکانی، گروهی، یا فردی به کمک تعریف خصوصیات مشترک‌شان که نظم یا حالتی ارتباطی به آنها داده است. تشبیه [سبک به] زبان واضح است. هرچند از روی چنین تعریفی به نظر می‌رسد که این محملِ ارتباطْ وجودی دارد مستقل...

گزیدۀ کتاب: گفتگو در باغ
صبا مدنی

شاهرخ: چرا آن‌قدر دور برویم، مثل باغ همکارانِ خودت.فرهاد: مینیاتوریست‌ها؟شاهرخ: بیشتر صحنه‌ها از روی طرح باغ ساخته شده.فرهاد: طرح یا تصویر ذهنی؛ تصوری که از باغ وجود داشت.شاهرخ: درست است؛ از روی خیالِ باغ، باغِ خیال. حتی در صحنه‌های رزم، «رستم» و «سهراب» دارند کُشتی می‌گیرند تا پشتِ هم را به خاک برسانند اما چند ردیف کاج و سرو، دایره‌وار، دورشان را گرفته است و اسب‌ها، که آنها نیز پدر و پسرند، بَرگُستوان‌پوشیده و دشمن‌خو، روبه‌روی هم سرِ دست بلند شده‌اند.فرهاد: در تصویری دیگر، میدانِ همین ماجرا در دامنۀ کوهی است پوشیده از چند درخت سرو که در آن اسب‌ها...

نظر به درد دیگران*
صبا مدنی

موزۀ پرگامون برلین از سه ماه پیش میزبان نمایشگاهی است از عکس‌های آثار تاریخی یمن؛ نمایشگاهی که تا پایانش ۲-۳ روز بیشتر باقی نمانده است. معرفی نمایشگاه در وبگاه موزه به این قرار است: «بناهایی که چشم را می‌گیرد: میراث معماری یمن» معماری جزو عالی‌ترین دستاوردهای فرهنگی یمن است. بسیار پیش از زمانۀ ملکه سبا، جریان قدرتمندی از شیوه‌های سنتی ساختمانی در هماهنگی با پستی‌وبلندی‌های متنوع جنوب شبه‌جزیرۀ عربستان و وضعیت چالش‌برانگیز اقلیمی آن ابداع شده بود. محیط مصنوع یمن را برج و باروهای مستحکم و خانه‌های برجی و روستاهایی شکل می‌دهد که به دقت بر سر ارتفاعات مستقر شده...

معرفی کتاب: معماری و دولت رفاه
صبا مدنی

در دهه‌های بعد از جنگ جهانی دوم، تا حدی در پاسخ به [شرایط] جنگ سرد، دولت‌هایی در اروپای غربی برنامه‌هایی بلند‌پروازانه برای رفاه اجتماعی و بازتوزیع ثروت تدوین کردند؛ هدف آنها ارتقای زندگی روزمرۀ شهروندانشان بود. اجرای بسیاری از این برنامه‌های دولت رفاه ــ شامل مسکن، مدرسه، شهرهای جدید و مراکز فرهنگی و تفریحی ـــ نیازمند ساخت و ساز جدید بود، و نیز رویکردی جدید به طراحی معماری به دنبال داشت؛ رویکردی که در آن اهداف رفاهی این برنامه‌ها ــ که بودجۀ دولتی داشت ــ ترسیم و بحث شده بود. اثر این رویکرد بر معماران و طراحی معماری عمیق و...

گزیدۀ کتاب: معماری شادمانی
صبا مدنی

یکی از خانه‌های دیوار به دیوار در خیابانی مشجر. صبح زود فریاد بچه‌ها و صدای بزرگ‌ترها در خانه طنین انداخته بود اما از چند ساعت پیش که آخرین نفر (به همراه کیف مدرسه‌اش) آنجا را ترک کرد، خانه صبح را به تنهایی پشت سر گذاشت. خورشید تا سنتوری‌های ساختمان‌های روبه‌رو بالا آمده و پنجره‌های طبقۀ همکف را غرق در نور می‌کند، به دیوارهای داخل خانه رنگ زرد کم‌رنگ می‌زند و به آجرهای قرمز و رگه‌دارِ نما گرما می‌بخشد. ذرات گرد و غبار طوری در میان پرتوهای خورشید حرکت می‌کنند که گویی در حالت تبعیت از ریتم بی‌صدای والس هستند. صدای...

کمدی معماری: شرح سفر دلیرانۀ خدای معماران به سرزمین پارس‌ها...
علی طباطبایی

خواندیم که ایمحوتب معمار به ستون‌های ابلیسک اهانت کرد. اوسیریس او را به همراه شاگردش انجیب به تهران فرستاد تا یا کانسپتِ کانسپت‌ها را پیدا کند و یا تا ابد در همان جا بماند. اول کارگر مجموعة مالِ ایرانیان شدند و حدس زدند آن‌جا می‌توانند خواسته‌شان را پیدا کنند، اما به خاطر آشنا نبودن با ساخت و ساز جدید در کاری ساده گند زدند و به سرعت اخراج شدند. در ادامه:خسته و ناامید جلوی مالِ ایرانیان نشسته بودند. انجیب که آنقدر خودش را پیش ساختمان‌های مختلف به زمین انداخته بود و حسابی خاک و خلی بود از جمال پرسید: «...

بالاخره این معماری اسلامی چه هست؟
محمدمهدی طاهری

مقدمۀ مترجم:ناصر رباط استاد کرسی آقاخان در دانشگاه اِم‌آی‌تی است و مدیریت برنامۀ معماری اسلامی آقاخان در اِم‌آی‌تی نیز با اوست. سلایق پژوهشی او در جرگه‌های تاریخ و تاریخ‌نگاری هنر و معماری و فرهنگ اسلامی، مطالعات پسااستعماری، و شهرهای معاصر مسلمانان می‌گنجد. ناصر رباط تاکنون بیش از هشتاد مقاله و کتاب تألیف کرده است. از میان کتاب‌هایش می‌شود به ارگ قاهره: تفسیری بدیع از معماری مملوکان[1] (Leiden, 1995)، فرهنگ معماری و معماری فرهنگ[2] (بیروت، ۲۰۰۲)، شهرهای مُرده (دمشق، ۲۰۱۰)، تاریخ مملوک از گذرِ معماری: معماری و فرهنگ و سیاست در میان مملوکان مصر و سوریه[3] (لندن، ۲۰۱۰) اشاره کرد. آنچه...

چرا اثر معماری فقط در داستان فهم می‌شود؟
زینب تمسّکی

به نام خداوند مهربان و حکیم چرا اثر معماری فقط در داستان فهم می‌شود؟[۱] «خاستگاه زبان و سرمنشا سرپناه هر چه که باشد؛ در داستان‌سرایی است که این دو به هم می‌پیوندند، و در داستان‌سرایی است که ما به وضوح انسان می‌شویم.» [۲]  داستان‌گویی و معماری کردن، هر دو اشکال بنیادین یک هنرند: «خلق عالم» [۳] و [۴]. هر داستان پاره‌های داده و اطلاعات را برای ما در قالب کلی منسجم و قابل فهم درمی‌آورد. در داستان اثری از جدایی میان علوم انسانی از علوم طبیعی، علم و فن از هنر، منطق از احساس یا فرهنگ از طبیعت نیست. داستان...

استعاره­‌های زبان (۱)
یاسر سه‌دهی

آدرین فورتیترجمهٔ یاسر سه‌دهی «نیاز به اعاده‌ٔ وحدت و امیدواری به رشته‌ٔ ما از طریق احیاء تمامی تأثیرات متفاوت قیاس زبانی، ضروری‌ترین امری است که در حال حاضر به نظر من می‌رسد.» [۲] JosephRykwert, 1971, 59.‌  «راه‌های زیادی برای معادل دانستن معماری با زبان وجود دارد. با این‌حال چنین معادل‌سازی‌هایی بیشتر اوقات به تقلیل و طرد منجر می‌شوند.» [۳] Bernard Tschumi, 1977, 94. از میان تمامی استعاره‌هایی که در حوزهٔ معماری یافت شده‌اند، موارد اندکی بوده‌اند که به اندازه استعاره‌های مستخرج از زبان، چنین کاربردهای متنوعی پیدا ‌کرده‌ باشند و به‌ یقین هیچکدام از آن‌ها به اندازه‌ٔ استعاره‌های ریشه‌گرفته از زبان...

مصاحبه‌ای با گلرو نجیب‌اوغلو
نرگس ضمیری

مصاحبه‌ای با گلرو نجیب‌اوغلو در سال ۲۰۰۹ صورت گرفته که خواندنی و جذاب است. در این مصاحبه نجیب‌اوغلو که استاد هنر و معماری اسلامی در دانشگاه هاروارد و از مورخان فعال این حوزه است؛ از پیشینۀ خود، دغدغه‌ها، رویکرد، روش و موضوعات تحقیقش صحبت می‌کند. البته از آنجا که او اهل ترکیه و مطالعاتش عمدتاً بر هنر و معماری ممالک عثمانی متمرکز است، مباحث مصاحبه نیز عمدتاً مربوط به هنر و معماری عثمانی است و عمدۀ تمرکز آن بر روی پیوند معماری عثمانی و هویت عثمانی در دورۀ کلاسیک است. با وجود این نکات آموزنده و خواندنی فراوانی در این...

معرفی کتاب: «نجف، دروازۀ حکمت»
نرگس ضمیری

یاسر طباعْ استاد دانشگاه و مورخ هنر و معماری اسلامی، به همراه خانم سابرینا مروین، محقق باسابقۀ فرانسوی در حوزۀ تشیع، کتاب نجف، دروازۀ حکمت را تألیف کرده‌اند. این کتاب دربارۀ تاریخ، مذهب، دانش و معماری شهر نجف است و میراث و اهمیت آن، به عنوان یکی از مهم‌ترین شهرهای مقدس در نزد شیعیان بررسی شده است.  کتاب از شش فصل تشکیل شده است. در فصل اول موقعیت و هم‌جواری‌ منطقۀ نجف- کوفه و زمینه‌های پیدایش و رشد شهر نجف بررسی شده و تاریخ این شهر از ریشه‌های اولیۀ آن در دوران اسلامی تا دوران معاصر بیان شده است. در...

کمدی معماری: شرح سفر دلیرانه خدای معماران به سرزمین پارس‌ها...
علی طباطبایی

در قسمت قبل خواندیم که ایمحوتب معمار پس از جوگیری زیاد بابت ساخت مقبرۀ زوسر، به ستون‌های ابلیسک مصری که از آنِ اوسیریس بود اهانت کرد. اوسیریس از این کارش شدیدا رنجید و برای مجازات او را به همراه شاگردش انجیب به تهران فرستاد تا یا کانسپتِ کانسپت‌ها را پیدا کند و یا تا ابد در همان جا بماند. در ادامه: همراه جمعی ده دوازده نفره از پشت وانت پیاده‌شان کردند. چشمانشان هنوز از سقوط در چاه اوسیریس سیاهی می‌رفت و دور و برشان را درست نمی‌دیدند. ماشین‌های در خیابان کمی ترساندشان ولی وقتی مسئول ثبت تازه‌واردها آمد و اسمشان...

نسبت طراحی با تحقیق - ۱
نرگس ضمیری

همۀ ما با دو حوزۀ طراحی[۱] و تحقیق[۲] آشنا هستیم و فرایند تحقیق و طراحی را تجربه کرده‌ایم. در دورۀ کارشناسی بیشتر با فعالیت طراحی درگیر بوده‌ایم و در دورۀ ارشد به طور جدی وارد مقولۀ تحقیق شده‌ایم. تأملی بر ارتباط میان این دو فعالیت و مقایسه آن‌ها با هم، می‌تواند یکی از موضوعات جالب برایمان باشد. این که در هر کدام از این فعالیت‌ها با چه مسائل و توانایی‌هایی درگیر هستیم و شباهت‌ها و تفاوت‌های میانشان چیست. طبیعتاً این بررسی به شناخت بهتر هر یک و ویژگی‌هایشان منجر خواهد شد. دیوید ونگ[۳] و لیندا گروت[۴] در فصل دوم کتاب...

کمدی معماری : شرح سفر دلیرانه خدای معماران به سرزمین...
علی طباطبایی

در کارگاه نشسته بود و در تاریک روشن نور شمع به طرح مقبرۀ زوسر مرحوم فکر می‌کرد. دوست داشت وصیت زوسر را عملی کند و مقبره‌اش هم مثل خود او که در زندگی همیشه سعی داشت فرق کند، با این مصطبه‌های تکراری که قرن‌ها ساخته بودند فرقی داشته باشد. زوسر مرحوم خیلی اهل فرق داشتن بود و در زندگی‌اش همیشه جوری خاص لباس می‌پوشید و حتی با لحن متفاوتی حرف می‌زد و راه می‌رفت که مردم بین این همه دودمان و پادشاه از مصر اولیه تا امروز او را تشخیص دهند. تمام عشق زندگی‌اش این بود کسی در بازار به...

فرنگی مآبی بر دیوار بنا
امیرحسین کریمی

نشانه‌­های اقبال به پوشش­‌های دیواری فرنگی از قبیل کاغذ و پارچۀ دیواری، در تزیین خانه‌های عصر قاجار بسیاری نقاط ایران قابل پیگیری است. هنوز هم خانه‌­های تاریخی با این نوع تزیین در تهران، کاشان، اصفهان، یزد، شیراز، ماکو و شهرهای دیگر باقی مانده است. کاغذ دیواری با گسترش صنعت چاپ در اروپا بیشتر به کار رفت و جایگزین قابل تعویض و ارزانی برای نقاشی دیواری شد. تاريخ پوشش‌های ديواری كاغذی و پارچه‌ای در اروپا تابع تحولات تكنيك چاپ بود. اولين نمونه‌ها معمولاً با قالب چوبی چاپ زده می‌شد و سپس استادکار بين خطوط محيطی نقوش را دستی پر می‌­کرد. پيشرفت‌های...

معرفی کتاب: شهر مملوک در خاور میانه
مریم حیدرخانی

این کتاب پژوهشی بین‌رشته‌ای در بارۀ تاریخ شهر، تجربه‌های شهری و شهرسازی دورۀ مملوک (۱۲۵۰- ۱۵۱۷م) است. تمرکز آن بر سه شهر کمتر مطالعه شده در منطقۀ سوریه (بلاد شام)، اورشلیم، صفاد و طرابلس است و در تلاش است تا رویکرد و روش‌شناسی جدیدی برای فهم شهرهای تاریخی عرضه کند. لوز با استفاده از متون مختلف و بررسی‌های میدانی بسیار ویژگی‌های شهر مملوک و هم‌چنین جنبه‌های مختلف شهرسازی در این منطقه را تشریح می‌کند و شهر پیشامدرن در خاورمیانه را به عنوان معیاری معتبر و مفید برای مطالعۀ زمینه‌های مختلف مانند معماری، تاریخ هنر، تاریخ و سیاست و محیط مصنوع...

شیرازی چون مورخ
روح‌الله مجتهدزاده

بیست و هشتم مردادماه سال جاری مصادف با یازدهمین سالروز درگذشت زنده‌یاد سیّدباقر آیت‌الله زاده شیرازی است. شیرازی را با یک صفت نمی‌توان توصیف کرد که او جامع بسیاری صفات بود. نگاهی به مقالات و سلسله مطالبی که در بیش از یک دهه گذشته در توصیف شخصیت علمی و شرح دستاوردهای عملی او نوشته شده، از جمله ویژه‌نامه مجله وزین گلستان هنر (تابستان ۱۳۸۷)، به‌خوبی پرده از این واقعیت برمی‌دارد. نوشتار حاضر به توصیف نقش دکتر شیرازی در مقام تاریخ‌نگارِ معماری ایرانی اختصاص دارد. این نوشته بخشی از مقاله مفصّل‌تر، و تا کنون منتشر نشده‌ای، با موضوع بررسی تاریخ تاریخ‌نگاری...

یک رود و دو نام، پیشینۀ تاریخی رود شاوور شوش...
مهرنوش سروش

مناظر و عوارض طبیعی پویا هستند. کوه‌ها برمی‌آیند و با باد و باران شسته می‌شوند، رودها ایجاد می‌شوند و تغییر مسیر می‌دهند، دشت‌ها به زیر آب می‌روند و دریاها دشت می‌شوند. با این وجود معمول است که از این پویایی غفلت کنیم و فرض کنیم که عوارض و پدیده‌هایی که امروز می‌بینیم در هزاره‌های پیشین هم به همین شکل و در همین مکان،‌ بی‌تغییر، بوده‌اند. در میان مناظر طبیعی، رودهای جاری در دشت‌های آبرفتی یکی از پویاترین و ناپایدارترین پدیده‌ها هستند و در طول یک سده هم ممکن است بارها مسیر و مختصاتشان تغییر کند.[۱] لازم است این پویایی در...

زندگی در روستا واقعیت یا خاطره؟
ندا تاکی

۱· زندگی در بعضی از روستاهای خوش آب و هوا معنایی متفاوت دارد. بعضاً خانه‌هایی دیده می‌شود ویلایی! که ساکنان شهر برای فراغت و فرار از زندگی شهر به آنجا می‌روند. روستای آئینه‌ورزان را شاید بتوان از این دست نامید. ۲· در تهران روستاهای بکری چون مومج و یهر که از ساخت و سازهای جدید و معضل بالا به دور مانده است، ساکنین کم و اغلب افراد سالخورده هستند و بقیه مهاجرت کرده‌اند. ۳· روستایی مثل خَرانق(خُورنق) چون مرواریدی در دل کویر تبدیل به یک موزه و کاملاً خالی از سکنه شده است. یا حتی بافت قدیم روستایی مثل عقدا....

تاریخ معماری و تاریخ هنر؛ گفتگویی تعلیق‌شده – بخش دوم...
روح‌الله مجتهدزاده

نوشتار حاضر بخش پایانی ترجمه مقاله‌ای از الینا ای. پاین، استاد سابق دانشگاه تورنتو و استاد کنونی دانشگاه هاروارد در رشته تاریخ هنر است. انکارناپذیر است که بازتعریف امروزی معماری و جایگاه تاریخ در آن طیف موضوعات تاریخ هنر را وسیع‌تر کرده و حتی به بهبود و ارتقای این رشته، از طریق وسعت بخشیدن به حوزه عمل آن، کمک کرده است. اما جایگیری مجدد تاریخ معماری درون دانشگاه به انشعابی در گفتمان تاریخ هنر راه برده است؛ نه تنها انشعاب ظاهری بلکه شکافی جدی‌تر که فورا دیده نمی‌شود. به‌واسطه این شکاف، تاریخ معماری زمینه نزاعی دانشگاهی شده که هم دانشجویان...

تبادلات فرهنگی و دوره بندی تاریخ هنر و معماری اسلامی...
سمیرا فتحی

استاد گلرو نجیب اوغلو درمارس ۲۰۱۸ سخنرانی در دانشگاه کالیفرنیا در سانتا باربارا ارایه کردند تحت عنوان «ارتباطات بین منطقه‌ای: مانومان‌های معماری و شکل‌گیری امپراطوری‌های اسلامی مدرن متقدم.» این سخنرانی که بخشی از کتاب در حال نگارش او درباره سه امپراطوری عثمانی و صفوی و گورکانی بود به چگونگی تعاملات فرهنگی میان این سه گروه در قالب معماری و تزیینات پرداخت. به طور خاص او بر روی شهرهای استانبول، اصفهان و دهلی (شاه جهان آباد) تمرکز کرد و به رقابت میان این سه شهر در شکل‌دهی به هویت هر امپراطوری براساس رویکردهای سیاسی و مذهبی هر گروه اشاره کرد. گرچه...

زمین مشترک
سینا زارعی

«تغییر بناها و فضاهای عمومی به هدف بازداشتنِ گروههای مشخص از درنگ بی‌هدف[۱]. این تغییرات معمولاً چنان ظریف است که عمومِ مردم[۲] متوجه آن نمی‌شوند.»  این جمله‌ها تعریف رایجی از عبارت معماری دفاعی[۳] عرضه می‌کند. شوراهای شهر، شهرداری‌ها و برخی شهروندان طی چند دهه گذاشته از نیاز به نوعی طراحی خُرد سخن گفته‌اند که هدفش رفع مزاحمت از زندگی عادی یا تأمین امنیت و آزادی عموم مردم برای استفاده از فضاهای شهری است. به تصویرهای انتهای متن نگاه کنید: نیمکت‌هایی که دسته‌های در میان آنها تعبیه شده، حائل‌هایی با سطح ناهموار، مانع‌های فلزی روی یک سکوی صاف و میله‌هایی که جلوی ویترین...

عادت جدید پادشاه
زهره توحیدی

مظفرالدین‌شاه بار دومی که عزم فرنگ کرده بود، از رشت رد شد. در سفرنامه‌اش وقتی به رشت می‌رسد می‌گوید «از سمت مشرق شهر وارد شدیم، دور زدیم از خیابان ناصری و آمدیم». دقیقاً همان کاری که پدرش ناصرالدین‌شاه هم به هنگام ورود به رشت می‌کرد: «دور می‌زد». شاه قاجار که از سمت قزوین می‌آمد، از پل عراق در جنوب شرقی شهر وارد می‌شد و باید به دارالحکومه در شمال شهر می‌رفت. با این اوصاف منطقی‌تر بود از مسیری برود که با کمی تسامح منطبق بر یک خط قطری است که جنوب شرقی را به شمال میانی وصل می‌کند؛ مسیری که...

تاریخ معماری و تاریخ هنر؛ گفتگویی تعلیق‌شده – بخش اول...
روح‌الله مجتهدزاده

نوشتار حاضر ترجمه مقاله‌ای [۱] از الینا ای. پاین [۲] استاد سابق دانشگاه تورنتو و استاد کنونی دانشگاه هاروارد در رشته تاریخ هنر است. این مقاله که در سال ۱۹۹۹ میلادی تحریر شده در نوع خود یکی از اولین مقالاتی است که با دیدی تحلیلی-انتقادی به رشته نوظهور تاریخ معماری و نقاط ضعف و قوت آن می‌پردازد. حقیقتی ناراحت‌کننده اما گریزناپذیر است که از دیرباز تا کنون رشته‌های دانشگاهی، تحت تاثیر نیروی فزاینده تخصصی شدن، از یکدیگر جدا می‌شوند. افزایش اخیر در شمارِ همایش‌ها، انتشارات، و نمایشگاه‌هایی که در راستای پل زدن بر فاصله‌ها و ادعای بینشی تازه از مزایای...

در جستجوی مفهوم موسیقی در رسالات اسلامی
بابک خضرائی

موسیقی لفظی یونانی است که پس از آشنایی مسلمانان با متون یونانی در قرون اولیه هجری به‌تدریج مفهومی معادل «لحن» و «غِنا» یافته و به‌جای اینها به کار رفته است. یعقوب بن اسحاق کندی در قرن سوم هجری این اصطلاح را به کار برده است. اخوان‌الصفا موسیقی را همان «غنا» دانسته‌اند. فارابی (قرن سوم و چهارم) و ابوعبدالله محمد خوارزمی (قرن چهارم) و عبدالقادر مراغی (قرن هشتم و نهم) معنی لفظ موسیقی را «الحان» گفته‌اند. فارابی در احصاء‌العلوم موسیقی را جزء پنجم علم تعالیم (ریاضی فیزیک) طبقه‌بندی کرده است. خواجه نصیرالدین طوسی (قرن هفتم) در اخلاق ناصری موسیقی یا «علم...

ساختن و خواندن ۴ : شعرِ سکونت
علی طباطبایی

اتوبوس که وارد شهر شد، دیدنِ اولین ماشینِ سوختة کنار جاده چنان تنش را لرزاند که هدفون از گوشش بیرون افتاد. دیگر نمی‌توانست چیزی گوش کند. گوش دادن به پیانوی آرامِ شوپن برای گذر از دشت‌ها و تپه‌های سبز خوب بود، اما این‌جا دیگر جایش نبود. این‌جا صدای سازِ کج‌آهنگِ جنگ آنقدر بلند بود که چیز دیگری شنیده نمی‌شد. ماشینِ سوخته از همان فیاتِ کلاسیکِ ۵۰۰ ی بود که در بیروت داشتند. دقیقا مثل همان ماشین همه جایش سیاه شده بود و چیزی از رنگش پیدا نبود. تکة کوچک باقی‌مانده‌ای از آن به نظرش سبز آمد، سبز یشمی‌ای که بلقیس...

پاره‌هایی از کتاب تاریخ معماری چیست اندرو لیچ- ۴
مهرداد قیومی بیدهندی

مجادله در دامنه و شواهد تاریخ معماریاندرو لیچ بر سر بسیاری موضوعات دیگر [مربوط به چیستی تاریخ معماری] هم اختلاف نظر شدید است، که اینها نمونه‌هایی اندک از آنهاست: مجموعه بناهای اصلی برای آموزش تاریخی معمار چیست؟ دانش معماریِ مورخ هنر چیست؟ مطالعۀ انسان‌شناس در جوامع سنتی [در ربط با معماری] چگونه است؟ دانش مورخ نظامی دربارۀ قلعه‌های جنگی چیست؟ مورخ اقتصادی چه درکی از این دارد که بنا و برنامه‌ریزی شهری و بازرگانی با هم چگونه تعامل می‌کنند؟ یا مورخ کلیسا دربارۀ چگونگی بیان معماریِ مناسک دینی یا واکنش به اوامر سنای روم چه فهمی دارد؟ هیچ موضعی ذاتاً...

پاره‌هایی از کتاب تاریخ معماری چیست اندرو لیچ- ۲
مهرداد قیومی بیدهندی

امروزه تاریخ معماری چیست؟اندرو لیچ نظریه‌پرداز امریکاییِ معماری، مایکل هیز Michael Hays، اخیراً دربارۀ چیستی تاریخ معماری نوشته است:«نقش مورخ اصولاً شرح بناها یا معماران و نوشتن زندگی‌نامه‌ها و تبیین‌ها و تفسیرهای تخصصی نیست ــ گرچه این کارها را هم می‌کنیم ــ بلکه نقش مورخ اعتنا به اوضاع‌واحوال گسترده‌تری است که معرفت معماری و عمل معماری در آنها ممکن شده است: عامل‌های فراوان فرهنگ در صورت‌های ایدئولوژیک و تاریخی و مادی‌شان.»   Andrew Leach. What Is Architectural History? Cambridge: Polity, 2010, p. 8.

پاره‌هایی از کتاب تاریخ معماری چیست اندرو لیچ- ۱
مهرداد قیومی بیدهندی

چند نوشتۀ مهم دربارۀ تاریخ معماریاندرو لیچ گرایش سالیان اخیر به کشف احوال فکریِ مورخان معماری به بینش‌های مهمی دربارۀ ابزارهایی انجامیده است که مورخان معماری به وسیلۀ آنها در حوزۀ تاریخ معماری مساهمت کرده‌اند. رِنِر بَنِم Banham، سر جان سامرسن Summerson، هنری راسل هیچکاک Hitchcock، پفسنر Pevsner، زوی Zevi، کالین رو Rowe، مانفردو تافوری Tafuri و دیگران پس از مرگشان موضوع تحلیل‌هایی دربارۀ ارتباط تألیفاتشان با عمل معماران و نظریه‌پردازان و مورخان معماری روزگار خود بوده‌اند. کتاب پانایوتیس تونیکیوتیس Panayotis Tounikiotis به نام تاریخ‌نگاشتِ معماری مدرن (۱۹۹۹) The Historiography of Modern Architecture تحقیقی اساسی دربارۀ تاریخ‌نگاشتِ مدرنیسمِ معماری است....

دشواری‌های بازشناسی کارکرد و نهاد و کالبد در تاریخ معماری...
مهرداد قیومی بیدهندی

فرض کنید می‌خواهیم به تاریخِ یک گونه‌بنا بپردازیم؛ مثلاً می‌خواهیم تاریخ مدرسه را در شیراز زندیان وارسی کنیم. در منابع به این برمی‌خوریم که فلان کس در خانه‌اش مدرسه‌ای دایر کرد؛ به این نحو که در اوقاتی از روز و هفته مجالس درسی در خانه‌اش برگزار می‌کرد و طالبان علم به آنجا رفت‌وآمد می‌کردند. بی‌شک این در زمرۀ شواهد «تاریخ مدرسه» هست؛ اما آیا جزو شواهد «تاریخ معماری مدرسه» هم شمرده می‌شود؟ مثالی دیگر: نوعی از ظرف «کاسه» نام دارد و به آنچه در آن ظرف می‌ریزیم «آش» می‌گوییم. اگر بخواهیم تاریخ کاسه را مطالعه کنیم، ناگزیر باید به تاریخ...

پاره‌هایی از کتاب تاریخ معماری چیست اندرو لیچ- ۳
مهرداد قیومی بیدهندی

دامنه و روش‌ها و ابزارهای تاریخ معماریاندرو لیچ عتیقه‌شناسان و مورخان و معماران و باستان‌شناسان مدت‌هاست که دربارۀ معماری گذشته تحقیق کرده‌اند. نظر کردن به معماری به معنای نظر کردن به بناها و شهرها، ساخته‌ها و بقایای آثار، یادمان‌های تاریخی و تندیس‌های یادمانی است و حدس زدن اینکه چگونه چنان شده‌اند که اکنون هستند. معماری آینۀ دیرپای انسان‌ها نیز هست؛ کسانی که به ساختن این آثار فرمودند، کسانی که آنها را ساختند، کسانی که در درون و پیرامون آثار زیستند. اگر پیشاپیش و بر مبنای دیگر منابع، چیزی دربارۀ اثری بدانیم، فهم اینکه چگونه و چرا آن را ساختند، دانش...

دربارۀ قرائت «استایل» (۲)
مجید حیدری

باب دوم [از بخش اول مقالۀ شاپیرو] طرحی کلی از اجزای اصلی که سبک‌ها به آنها شناخته می‌شوند به دست می‌دهد: «عناصر صورت یا طرحواره‌ها[۱]، کیفیت‌ها و ارتباط‌های صوری، (مشتمل بر کیفیتی کلی که بیانش می‌خوانیم).» مرتبۀ دوم عناصر ـ‌تکنیک، موضوع درونمایه، مصالح‌ـ گرچه ممکن است گاهی به تشخیص استایل کمک کنند، پیوسته به این کار نمی‌آیند، چون گاهی این عناصر ثابتند ولی سبک عوض می‌شود. بااینکه تعریف [استایل] در صورت و ساختار ریشه دارد، شاپیرو در تأکیدش بر مشخص کردن کیفیت‌ها محتاط است، تا از [اصالت] کار هنری در مقابل توصیف‌های کمّی شکل و رنگ و برهم‌کنش آنها که دلمشغولی بزرگ...

آسمانه و پلاسکو
صبا مدنی

نویسندگان آسمانه کم‌تر به مسائل جاری و روز معماری و شهر در ایران می‌پردازند. این یک واقعیت است؛ اما حاصل سیاست و قاعده‌ای نیست. در حد شناختم از بسیاری از دوستان، می‌دانم که با جدیت مسائل را دنبال می‌کنند؛ اما علائق، دغدغه‌ها، حوزه‌های تخصص، و احتیاط برای پرهیز از اظهارنظرهای کم‌مایه، به نظرم ترکیبی از این‌ها موجب می‌شود بسیاری از مسائل، از تخریب هر روزۀ میراث فرهنگی تا برگزاری مسابقات و تصمیمات مدیران شهری و غیره، مگر چند استثنا، کم‌تر در آسمانه بازتاب داشته باشد. در چنین فضایی، سخت است که آدمی نه چندان شجاع مثل من بخواهد به یکی...

طراحی بدون ارائۀ طرح در مصر سده‌های میانی
محمدمهدی طاهری

مقدمۀ مترجممقالۀ حاضر درواقع می‌تواند درآمدی بر «تاریخ طرّاحی معماری» باشد؛ زیرا ناصر ربّاط، استاد و رئیس کرسی آقاخان در دانشگاه اِم‌آی‌تی‌، به موضوعی بدیع پرداخته است که تا پیش‌ازاین جلوه‌ای در تاریخ‌نگاری‌های متعارف نداشت: طرّاحی معماری بدون ارائۀ طرح به بنّایان یا کارفرمایان. او این مقاله را در سال ۲۰۰۸ و در مجلۀ مقرنس (شمارۀ ۲۵، صفحه‌های ۱۴۷تا۱۵۴) به چاپ رسانده است. کارِ او درواقع روایتی دیگرگونه است از یک شاهد تاریخی و آموزندگی بسیارِ آن از این منظر است که چگونه یک پاراگراف از یک کتاب سده‌ششمی، می‌تواند بنیانِ یک پژوهشِ کاملِ اثرگذار و پراهمیت باشد. بااین‌همه نتیجه‌های نگاشتۀ...

موزه‌ای برای معماری
یحیی سپهری

کاخ شایو مقابل برج ایفل و در راستای محور اصلی آن واقع است. این کاخ که از سمت دیگر در حاشیه‌ی میدان تروکادرو واقع شده در یکی از مناطق مهم و پر رفت و آمد پاریس قرار دارد. کاخ شایو هم اکنون محل Cité de l architecture et du patrimoine یا موزه‌ی معماری و میراث پاریس است. گرچه تاریخ این موزه به قرن نوزدهم برمی‌گردد اما از ۲۰۰۳ با نام و صورت فعلی در این مکان فعالیت می‌کند. این موزه در سه طبقه با مساحتی در حدود ۹۰۰۰ مترمربع برای معماری و مختص معماری است. موزه‌ی معماری بخش‌های متنوعی دارد و...

ساختن و خواندن ۳: فهم غنای هنرمندانۀ اثر معماری با...
علی طباطبایی

یکی از پرسش‌هایی که در جهان جدید بیش از همیشه ذهن و دست معماران و متفکران معماری را درگیر خود کرده‌است، نحوۀ استفاده از آثار معماری گذشته در امروز و موضوعات خاص و تازۀ آن است. این موضوع مخصوصا برای ما که در سرزمینی با نمونه‌هایی بسیار هنرمندانه و غنی زندگی می‌کنیم پر اهمیت‌تر است. توصیه به سفر و حضور در بناهای گذشته را از زبان اهل حرفه چون کوربوزیه، کان، آندو، رایت، زومتور و بسیاری استادان خود شنیده‌ایم و می‌دانیم که این معماران هنرمند هم در کنار بسیاری متفکران معماری از رویکردها و نحله‌های مختلف فکری، بهره از آموزه‌های...

ساختن و خواندن ۲ : مروری بر مقالۀ «بحث‌های اولیه...
علی طباطبایی

مقالۀ «بحث‌های اولیه در آموزشِ نوین معماری: میانِ وجه ابزاری و خردِ تاریخی» Early Debates in Modern Architectural Education: Between Instrumentality and Historical Phronesis از آلبرتو پرز گومز در جلد دوم از کتاب Timely Meditations و در سال ۲۰۱۶ به چاپ رسیده است. مقاله‌های این کتاب بیشتر بر آگاهیِ تغزلی تجربۀ انسان در فضاهای مصنوع متمرکز است. جلد اول به نظریه معماری و تمرین عملی اختصاص یافته و جلد دوم در مورد نظریه معماری و هرمنوتیک است. آلبرتو پرز گومز متفکر معماری و متولد سال ۱۹۴۹ در مکزیکوسیتی است. او مهندسی معماری خود را در انستیتو ملی پلی تکنیک مکزیک...

مطالعهٔ ساختاری کتاب میدان بهارستان
مجتبی مهرعلی

کتاب میدان بهارستان (تجربه نووارگی در فضای شهری ایران)، سومین کتاب از مجموعهٔ تهران‌پژوهیِ انتشارات دفتر پژوهش‌های فرهنگی است، که در سال ۱۳۹۴ منتشر شده. نویسندگان کتاب مذکور، دکتر زهرا اهری و دکتر سیدمحسن حبیبی هستند. نوشتهٔ پیش‌رو، با هدف بررسی ساختاری و شیوهٔ مواجههٔ نویسندگان با عنصر شهری تاریخی‌ای مانند میدان بهارستان است. ابتدا قدری به موضوع و جان‌کلامِ کتاب پرداخته‌ام. در مرتبهٔ بعدی، مختصری از محتوای کتاب و، تحلیل و ارزیابیِ استدلال‌ها و شواهد پشتیبانشان را آورده‌ام. و در آخر، جمع‌بندی و نتیجهٔ قرائت.   بحث محوریِ کتابی که موضوع نوشته‌ام است؛ چنان‌چه از عنوان آن برداشت می‌شود، متوجه...

ایوان
محمدمهدی طاهری

این نوشتار ترجمه‌ای از مدخل ایوان دانشنامۀ ایرانیکا، نوشتۀ الگ گرابار، است.   ایوان [۱] واژه‌ای فارسی است که در عربی [۲] و ترکی هم به کار می‌رود. در متون تاریخی عربی و فارسی، در اکثر موارد، از ایوان برای دلالت بر عملکردهای کاخ‌مانند پرجلال‌و‌شکوه بهره برده‌اند؛ چه این عملکرد کلیّت یک کاخ باشد چه مهم‌ترین و رسمی‌ترین بخش یک کاخ. با بسط معنی، ایوان را می‌توان رسمی‌ترین و پرابهت‌ترین بخش هر ساختمانی قلمداد کرد. شماری از پژوهشگران گفته‌اند که واژۀ ایوان برگرفته از واژۀ فارسی‌باستان آپادانا است [۳]؛ اما این ریشه‌یابی اکنون چندان محرز و معتبر به شمار نمی‌رود....

خانه بی‌خواب مادربزرگ‌های ما
زینب تمسّکی

به نام خداوند گسترده‌مهر مهربان   ای خانه چاردیوار من خفتم و تو بیدار می‌خوابم یا الله اگر برنخزیدم اشهد ان ‌لااله الاالله و اشهد انّ محمد رسول‌الله در کلی[د] دربن کلی[د] کلی را دادم به دست مرتضی علی**   این شعر را به همراه چند چیز دیگر مادربزرگم هر شب قبل خواب می‌خواند. هر وقت شب‌ها پیش او می‌خوابیدم، صدای شمرده شمرده خواندنش را می‌شنیدم. هیچ وقت فرصت نشد از او بپرسم این شعر را از که یاد گرفته است. هیچ فرصت نشد بپرسم خانه بیدار یعنی چه؟ هیچ وقت نشد بپرسم «در» و دربن» کجاست؟ چرا خانه را...

سایه‌ای برای فروش
زهره توحیدی

کلورز را شاید اهالی میراث فرهنگی به سبب تپۀ باستانی‌اش بشناسند. دهی است میان رودبار و رشت که سال‌هاست با ده‌های کوچک‌تر اطرافش شده است «شهر شهیدپرور رستم آباد». بعد از زلزلۀ سال ۶۹ بلوک سیمانی از هرجای دهی که دیگر ده نبود، سربرآورد. از وقتی یادم می‌آید، کلورز که بیشتر رستم‌آباد می‌خوانیمش، با تصویری که خاطرات آدم‌های جان به در برده از زلزله می‌سازد، فرق دارد. بلوار آسفالت شده‌اش که با مصادیقی از کج‌سلیقکی مفرط احاطه شده، حزن انگیز است. از این شهر حزن‌انگیز سال‌هاست که فقط خبر از دست رفتن یک به یک آدم‌های نسلی به گوشمان می‌رسد...

سه رسالۀ کهن فارسی دربارۀ معماری
مهرداد قیومی بیدهندی

چند سال پیش، به گمانم در سال ۸۸ یا ۸۹، از پژوهشکدۀ فرهنگ و هنر اسلامی (حوزۀ هنری) پیش‌نویس کتابی را برایم فرستادند که دربارۀ نشر آن داوری کنم. کتاب حاوی متن تصحیح‌شدۀ سه نسخۀ خطی متعلق به دورۀ عثمانیان بود؛ به زبان فارسی و دربارۀ معماری! آن را با ولع تمام خواندم. چون خیال می‌کردم کتاب به‌زودی منتشر خواهد شد، یادداشت‌برداری از آن را روا نشمردم. حالا که با گذشت هشت سال، خبری از انتشار آن نیست و گویا در حبس افتاده است، گفتم بهتر است این چند سطر را از روی حافظه بنویسم.مصحح کتاب را نمی‌شناختم؛ شخصی بود...

سر پادشاه خیوه بیرون دروازه دولت است
علی‌رضا قاسم‌خان

در میان پَرسه‌گردی‌هایم در عکس‌های دوره قاجار و بخصوص زمانه پادشاهی ناصرالدین شاه، مرتباً عکسی را می‌دیدم که هیچ توجه‌ام را جلب نمی‌کرد. بارها و بارها این عکس را دیده بودم ولی نمی‌دانم چرا به سادگی از آن می‌گذشتم. بارها و بارها اتفاق افتاد، بنائی آجری کوچکی بدون هیچ گونه تزئینات، تختِ تخت، ‌بی‌هیچ سردری و نوشته‌ای. اما نوشته‌ای عجیب زیر عکس بود که توجه من را به سوی خود جلب کرد: «صورت مدفن سر پادشاه خیوه بیرون دروازه دولت است»، همین و بس. نه تاریخی و نه نشانه‌ای، تک درختانی در پشت بنا در محوطه‌ای دیگر بعد از دیوار...

معرفی کتاب: زیبایی شناسی معماری قزوین
ساره جورمند

این کتاب با تعریف زیبایی شناسی، پیشینه زیبایی شناسی و سپس زیبایی شناسی در معماری، در دو بخش صورت، نور و حرکت، زیبایی شناسیِ طیف وسیعی از بناهای شهر قزوین را مورد مطالعه قرار می دهد. اشکال و تناسبات، احجام، تزیینات و رنگ آمیزی نمونه های منتخب در بخش صورت و ویژگی های وابسته به نورِ فضا و فیزیک (کالبد) فضا در بخش نور و حرکت تحلیل شده است.آب انبار، گرمابه، کاروانسرا، کاخ، مدرسه، مسجد، مقبره نمونه کاربری هایی است که در این کتاب بدان پرداخته شده است.مقصود از زیبایی شناسی در این اثر، یافتن قواعد مشترکی است که صورت...

درباره یک موزه
سینا زارعی

موزه‌های تاریخی جذاب نیستند. دست کم تجربه من همیشه چنین بوده است. هیچ‌گاه نفهمیده‌ام چطور باید بین نام و سن و صورت اشیائی که آنجاست ارتباطی بیابم و چطور از این ارتباط چیزی بیاموزم. گاهی از ترس محکوم شدن به بی‌علاقگی، ساعتهای زیادی را در موزه‌ای پر از آثار کهن گذرانده‌ام، اما فقط از شکل و رنگ اشیاء لذت برده‌ام و کمتر توجهم به نوشته‌ها و توضیحات جلب شده است و کمتر چیزی درباره گذشته آموخته‌ام. از همین رو همیشه موزه‌های بهتری را در ذهم تصور می‌کنم، موزه‌هایی زیباتر و هیجان‌انگیزتر که نوشته‌ها و شیشه‌های کمتری دارند و فرصت بیشتری...

عکس‌های قدیمی غلط‌انداز است
محمد بهشتی

یادداشت اول: رنگ از جهان عکس‌های قدیمی حذف شده است. تا قبل از این عکس‌ها، تصورِ جهان سیاه و سفیدْ فقط از خلال سیاه‌قلم‌ها ممکن بود. این عکسها نیز با حذف رنگ، صحنه‌هایی را عرضه می‌کند که بیشتر شبیه برداشتی آزاد از واقعیت است و نه خودِ واقعیت. این فقط رنگ نیست که حذف شده، نور طبیعی هم در آنها غایب است؛ نور را فقط می‌شود از روی سایه‌ و روشن‌ها دریافت که آنهم به مرور زمان و با هرچه کهنه‌تر شدنِ کاغذِ عکس، به محوی می‌گراید و فاصلۀ میان سایه و نیم‌سایه کم و کمتر می‌شود. با حضورِ بی‌رمقِ...

دربارۀ قرائت «استایل» (۱)
مجید حیدری

نوشتۀ جیمز اکرمن ترجمۀ مجید حیدری  من مشتاقانه مقالۀ «استایل»[۲] میر شاپیرو را که در ۱۹۵۳ درآمد، کمی بعدتر خواندم. پیدا کردن آن هم مثل باقی نوشته‌های شاپیرو پیش از آن که مشهور شود دشوار بود، و زمان زیادی برد تا من راز مخفیگاه آن را در جامعه‌شناسی امروز، ویراستۀ ای ال کرُبِر کشف کنم. قرائتش برایم تجربه‌ای مهیج بود؛ از دورۀ تحصیلات تکمیلی، فقدان نظریه‌های تاریخی و انتقادی در نوشته‌های مورخان هنر اینجا[۳] و انگلستان مرا آزار می‌داد، و این مقاله باعث شد که به نوشتن کتابی (به همراه ریس کارپنتر[۴] به‌عنوان هنر و باستان‌شناسی[۵]) ترغیب شوم، که نام...

مورخان معماری در زمانۀ عسرت به چه کار می‌آیند؟
مهرداد قیومی بیدهندی

مغولان در اوایل سدۀ هفتم هجری به سرزمین ایران حمله کردند. آنان از ویرانی و هلاک کردن حرث و نسل و از بین بردن نشانه‌های آبادانی باکی نداشتند؛ ابایی نداشتند که این سرزمین همانند بیابان‌های ورارود و غرب چین شود و هیچ سقفی در آن نمانَد. جان‌داران را از دم تیغ گذراندند؛ نظام‌های آب را متلاشی کردند؛ بناها را ویران کردند و بر بستر ویرانۀ کلان‌شهرها بذر افشاندند و کشت کردند. مردم را خوار کردند و آیین‌ها و قانون‌های آنان را به هیچ گرفتند. پیداست که در این گیرودار، شیرازۀ معماری و دیگر صنایع نیز از هم گسست و اندک...

تاملی بر واژه بانی به معنای استادِ معمار
روح‌الله مجتهدزاده

پژوهش در حوزه تاریخ معماری، خصوصا زمانی که از خلال واسطه‌ای چون متن صورت می‌گیرد، دقایق و ظرایف خاص خود را دارد. یکی از این ظرایف توجه به گستره مفهومی واژگان تحقیق است. شاید بر اغلب کسانی که در حوزه تاریخ معماری ایران کار می‌کنند آشکار باشد که واژگان "معمار" و "معماری"، به معنای امروزی آن، واژگانی کاملا جدید با قدمتی حداکثر چندصد ساله‌اند؛ اما چیزی که اغلب مبهم است، آن است که معادل یا معادل‌های چنین واژگانی در گذشته چه بوده است؟ به‌نظر پاسخ سرراستی برای این پرسش وجود ندارد. درواقع این پرسش خود می‌تواند موضوع تحقیقی گسترده در...

تاریخ شفاهی استادکاران معمار معاصر (۲)
هادی صفایی‌پور

استادکاران معمار معاصر، میراث‌دار بخشی از سنت‌های معماری هستند که بازشناسی و تحلیل آنها می‌تواند درک ما را نسبت به معماری تاریخی ایران ارتقا دهد. از این رو، رواست که با مراجعه به آثار این افراد، روش‌ها و فنونی که در طراحی، ساخت و مرمت آثار معماری به کار برده‌اند را ثبت، شناسایی و تحلیل کنیم. اما همان‌طور که در نوشتة پیشین ذکر شد، در آثار بیشتر پژوهشگران پیشین، این کار معمولاً با رویکردی تقلیل‌گرا انجام شده است. چنین پژوهش‌هایی، توجة عمدة خود را صرفاً به آثار ساخته یا مرمت شدة استادکاران معطوف داشته و نسبت به «خودِ معمار» و...

معرفی مقاله: «تأملی در کتیبه‌ها و نقوش مسجد جامع زواره»...
بهاره تقوی‌نژاد

پیرو مقاله قبلی درباره مسجد پامنار زواره، مقاله دیگری به معرفی تزیینات و کتیبه های مسجد جامع زواره اختصاص دارد با عنوان: «تأملی در کتیبه‌ها و نقوش مسجد جامع زواره.» در چکیدۀ این مقاله آمده است:«یکی از بناهای شاخص دورۀ سلجوقیان از این حیث، مسجد جامع زواره است که در این مقاله با نگاهی به ابعاد تاریخی و محتوایی، بیشتر به قابلیت‌های گرافیکی کتیبه ها و نقوش آن پرداخته شده است. همچنین مقاله حاضر به تعمق و وارسی کتیبۀ تاریخ دار مسجد جامع زواره پرداخته و نتیجه حاصل آن که تاریخ ساخت مسجد جامع زواره برخاف نظر آندره گدار، ۵۶۴ هجری...

روایت آخر
علی طباطبایی

پله­ ها را می­ دویدم پایین. دست هایم را به سختی به دیوار و دست انداز کوتاه گرفته بودم که زمین نخورم. پله ها تمام نمی­ شدند. سرم گیج می­ رفت وگردیِ گوشه ­ها و پاگرد­ها به آن اضافه می­ کرد. با رسیدن به هر پاگرد، صدایی مثل بوقی از دوردست در گوشم می‌پیچید، شدت می­ گرفت و محو می ­شد و پاگرد بعدی آن را دوباره زیاد می­ کرد. تکرارش در طبقات مثل صدای آژیر آمبولانسی در دوردست در سرم می‌چرخید. من هم یک دستم را مشت کرده بودم و پایین می ­دویدم. هر چه پایین تر می­رفتم تاریک...

هفت خوان ورود به دورۀ دکتری معماری ۲
میترا هاشمی

خوان دوم: آزمون اسکیس در یادداشت قبل گفتیم که در نخستین خوان آزمون دکتری، وزارت علوم به جای بررسی صلاحیت ورود به دورۀ بالاتر، در پی ارزیابی معلومات پیشین داوطلب است. بنابراین کسی که از خوان اول بگذرد لزوماً صلاحیت تحصیل در دورۀ دکتری را ندارد. خوشبختانه برای رفع این کاستی، ادامۀ ارزیابی صلاحیت داوطلبان به دانشگاه‌‌ واگذار شده است، همانجا که با دلسوزی و وسواس تمام، در پی برگزاری آزمونی درست است تا از میان اندک رستگان از خوان اول، آنها را که آماده‌تر و شایسته‌ترند گلچین کند. این دقت و وسواس را می‌توان درک کرد، چرا که دود...

روایتِ روایت دوازدهم: خیالِ زندگی بخشِ خانه
علی طباطبایی

« پدر بزرگ که مرد، روزهای اول مادر بزرگ مدام می‌گفت بی‌خانه شدم. می‌گفت بچه‌هایم که رفتند اینقدر سخت نبود که او رفت و در چند هفته آلزایمر عجیبی گرفت. همه چیز را به خوبی یادش بود، به راحتی از اتفاق‌ها و افراد دور و نزدیک می‌گفت ولی یک چیز را یادش می‌رفت، این که آقاجون مرده است. خیلی وقت‌ها تکرار می‌کرد و می‌گفت: « علی‌آقا خانة ما را بلدی؟ فردا قرار است به آن جا برویم. آقاجون آن‌جاست». وقتی به او می‌گفتیم خانه‌اش همین‌جاست و آقاجون فوت کرده است باورش نمی‌شد. با تعجب می‌پرسید پس چرا دیشب این‌جا بود؟...

تاریخ شفاهی استادکاران معمار معاصر (۱)
هادی صفایی‌پور

برای مطالعه و فهم معماری تاریخی ایران، می‌توان به منابع مختلفی از متون نوشتاری گرفته تا خود آثار ساخته شده مراجعه کرد. در این میان، شواهد تاریخیْ از حضور استادکارانی با عنوان‌ها و مراتب مختلف از معمار و بنّا تا گچ‌کار، نقّاش، نجّار، حجّار و ... حکایت دارد که در امر طرح‌اندازی و ساختن بنا ایفای نقش کرده‌اند. این معماران و اصحاب حِرَف‌ وابسته به معماری، مجموعه‌ای از مراجع ارزشمندی هستند که بخشی از جهان تاریخی که اثر در آن خلق شده است را دل خویش ثبت و ضبط کرده‌اند. توجه به این استادکاران به مثابه "مراجع شناخت" [۱] و تأمل...

روایتِ روایت یازدهم: بی‌خانگی
علی طباطبایی

تا سال‌ها بعد از آن ماجرا هنوز دلم نمی‌خواست چیزی از خودم به دیوار اتاق آویزان کنم و یا تغییری در جای وسایل داخل آن دهم. به مرور این موضوع را فهمیدم. اول فکر می‌کردم از تنبلی است که دوست ندارم در هم‌ریختگی‌هایش را جمع و جور کنم. اما بعد که دیدم همة کارهایم را بیرون از خانه انجام می‌دهم و فقط شب‌ها به خانه می‌روم و بدون آن که با کسی حرفی بزنم در جای خوابم به خواب می‌روم، فهمیدم چیز دیگری است. بعدتر رابطه‌ام با اهل خانه بهتر شد اما با در و دیوارش هرگز آشتی نکردم. انگار...

هفت خوان ورود به دورۀ دکتری معماری ۱
میترا هاشمی

خوان اول: آزمون تستی وزارت علوم از نخستین دورۀ آزمون نیمه‌متمرکز دکتری هفت سال می‌گذرد. در سال‌های اخیر همواره بحث‌هایی دربارۀ این آزمون درگرفته و انتقاداتی مطرح شده است. اصحاب دانشگاه بر زوال استقلال دانشگاه‌ و عدم تناسب آزمون با اهداف گروه‌های دکتری خرده گرفته‌اند و داوطلبان از منابع پیش‌بینی‌ناپذیر و دلبخواهی آزمون نالیده‌اند. آزمون ورودی دکتری معماری نیز از این قاعده مستثنی نیست و می‌توان از وجوه گوناگون آن را نقد و بررسی کرد. مثلا می‌توان پرسید هفت‌ خوان ورود به دورۀ دکتری معماری برای چیست و چه چیزی را در داوطلب می‌سنجد؟ برای پاسخگویی به این پرسش، می‌توان در...

نسبت معماری و علم در جهان غرب؛ از عصر باستان...
روح‌الله مجتهدزاده

مقوله نسبت علم و معماری در جهان قدیم، اعم از شرق و غرب، از مقولات شایسته پژوهش است که کمتر به آن پرداخته شده؛ این یادداشت آخرین بخش از سلسله یادداشتهایی است که با ترجمه آزاد و تلخیص‌یافته بخشهایی از فصول دوم تا چهارم کتاب استفان پارسل، چهار مفهوم تاریخی معماری، سعی داشت تصویری از نسبت علم و معماری و جایگاه معماری در طبقه‌بندی‌های دانش در جهان غرب به دست دهد.

مورخ و واقعیات او
فاطمه توانایی

یادداشتی به بهانۀ «پرسش از حقیقت در تاریخ» در برنامۀ کتاب‌باز، پخش‌شده از شبکۀ نسیم، در تاریخ ۱۷ بهمن ۹۶ به دعوت حسین دهباشی، شاید پس از ماه‌ها، تلویزیون خانۀ ما روشن شد. حسین دهباشی، مورخ و مستندساز، مهمان برنامه‌ای بود به نام کتاب‌باز. آن طور که از ظاهر برنامه و توضیح سروش صحت، مجری برنامه، بر می‌آمد، قصد برنامۀ کتاب‌باز آشنا کردن مردم با نویسندگان و آشتی دادن آنها با کتاب است و مخاطبش عموم مردم‌اند. بخش اول گفتگو بهانۀ نوشتن این یادداشت‌ شد. سروش صحت جایی در ابتدای برنامه پرسید که چه طور می‌توانیم به تاریخ استناد کنیم...

نسبت معماری و علم در جهان غرب؛ از عصر باستان...
روح‌الله مجتهدزاده

مقوله نسبت علم و معماری در جهان قدیم، اعم از شرق و غرب، از مقولات شایسته پژوهش است که کمتر به آن پرداخته شده؛ در این سلسله یادداشتها که ترجمه آزاد و تلخیص‌یافته بخشهایی از فصول دوم تا چهارم کتاب استفان پارسل، چهار مفهوم تاریخی معماری، است؛ به نسبت علم و معماری و جایگاه معماری در طبقه‌بندی‌های دانش در جهان غرب پرداخته می‌شود. پس از اریژن، که در یادداشت پیش به او پرداختیم، هیو سنت ویکتور [۱] (حدود ۱۱۴۱-۱۰۹۶) را باید یکی از چهره‌های مهم فلسفه و تاریخ علم در قرون میانه دانست. او در ساکسونی متولد شد و برای...

خانۀ کعبه در کشف‌الاسرارِ میبدی
مهدی گلچین عارفی

و گفته‌اند اوّل خانه که درین جهان بنا نهادند خانۀ کعبه است، و در ماهِ ذی‌الحجه بنا نهادند، و مناسک از جبرئیل هم در این ماه آموختند، و باز خواندنِ ابراهیم حاج را از اصلابِ پدران هم در این ماه بود. و در قصه بیارند که آن بنا و هیأت که ابراهیم ساخت فراخ‌تر از آن بود که امروز است؛ که شادروان و حِجر در خانه بود و دو در داشت: یک در از سوی شرق و دیگر در از سوی غرب. پس به روزگار باد آن را می‌زد و آفتاب آن را می‌سوخت و سنگ از آن می‌ریخت، تا...

حفاظت یک روستای کوهستانی: فایدۀ اهلیت
احمد نجیبی

در نشست مجمع عمومی ایكوموس جهانی در اكتبر سال ۱۹۸۷ كه در واشنگتن دی سی برگزار شد، منشوری به تصویب رسید که عموماً به نام «منشور واشنگتن» شناخته می‌شود و گفته می‌شود که حاصل دوازده سال بررسی، مطالعه و پیشرفت متخصصان بین‌المللی برای حفاظت از شهرها و نواحی شهری تاریخی بود. این منشور به عنوان یک سند بالادستی مهم در کمیته بین المللی شهرها و روستاهای تاریخی (CIVVIH) مورد استناد قرار گرفت که یکی از مهم‌ترین کمیته‌های تخصصی ایکوموس جهانی است. منشور واشنگتن چهار بخش دارد که اولین بخش آن به نام «مقدمه» به مبانی و پیش فرض‌های در نظر گرفته...

روایتِ روایت دهم: ریشه در آشیان
علی طباطبایی

تعریف که می‌کرد جاهای مختلف خانه را تماشا می‌کرد و در نگاهش انگار جایی و روزی خیلی دورتر را می‌دید وقتی که می‌گفت: « بچه‌تر که بود این گوشة نشیمن بازی می‌کرد تا همین که بابایش از در می‌آید ببیندش و بپرد بغل‌اش». لبخندی به لبش آمد. بعد به بالای پله‌ها اشاره کرد و گفت: « هنوز خوب راه رفتن بلد نبود که از این‌جا افتاد و بینی‌اش زخم شد. جایش هنور روی صورت‌اش معلوم است». دستی به قوز روی بینی خودش کشید انگار که آن هم به خاطر همین اتفاق باشد و سپس نگاهی به ایوان سمت حیاط انداخت،...

پرویز کجاست؟ یادداشتی بر فیلم «پرویز» و جایگاه مهم «مکان»...
سینا زارعی

محل زندگی ما یا مکان‌هایی که گاهی حضور در آنها را تجربه می‌کنیم، چیزهایی هستند که کمابیش آنها را می‌شناسیم. منظورم نه شناخت دقیقِ عالمانه، که شناختی از ویژگی‌های هر مکان است که تصویر کلی آن را در ذهنمان شکل می‌دهد. شهرکی که خانه‌ای در آن اجاره کرده‌ایم، اتاق کوچکی که هر روز چند ساعت در آن کار می‌کنیم یا خیابان کم‌عرضی که به خانه دوستمان ختم می‌شود، هرکدام چیزهایی را تداعی می‌کنند و معنایی در ذهنمان می‌سازند. در این میان بعضی معناها کلی‌ترند؛ چنانکه می‌توانیم آنها را با دیگران در میان بگذاریم و چیزهای دیگری را با توجه به...

نسبت معماری و علم در جهان غرب؛ از عصر باستان...
روح‌الله مجتهدزاده

مقوله نسبت علم و معماری در جهان قدیم، اعم از شرق و غرب، از مقولات شایسته پژوهش است که کمتر به آن پرداخته شده؛ در این سلسله یادداشتها که ترجمه آزاد و تلخیص‌یافته بخشهایی از فصول دوم تا چهارم کتاب استفان پارسل، چهار مفهوم تاریخی معماری، است؛ به نسبت علم و معماری و جایگاه معماری در طبقه‌بندی‌های دانش در جهان غرب پرداخته می‌شود. گفتیم طبقه‌بندی دو سطحی ایزودیر سویلیایی عرصه‌ای تازه برای بالیدن مفهوم در حال تکوین علوم کاربردی بود. این عرصه را حدود دو قرن پس از او، یکی از شارحانش ابعادی تازه بخشید. یوهان اسکات اریژن [۱] (حدود ۸۷۷-۸۱۰)...

روایتِ روایتِ نهم: دورازة روشنِ تاریکیِ درون
علی طباطبایی

بسیاری وقت‌ها دردی از عیبی درون آدمی است که یقین دارد فقط برای خودش است. از گفتنش شرم دارد و این کار نه تنها فایده ندارد که آن را ضایع می‌کند و از معنای عمیق‌اش برای او می‌کاهد. به این دلیل وی هیچ دیگری‌ای را قابل همراهی با آن تجربة کاملا شخصی نمی‌یابد. این دردها که یقین دارد درمان شدنی هم نیستند قطعه‌ای از وجود او هستند و جدا ناشدنی از آن. دردهایی که برای عیب و نقصانی که در خود می‌یابد پدید می‌آیند و غمی یگانه را برایش می‌سازند. عادت به نگفتنِ احساس‌ها و همیشه پر از این دست...

مسئله «کار گِل» در مطالعات معماری و هنر
زهرا گلشن

«کار گِل» مفهومی آشنا در فرهنگ ایرانی است که بیشتر در میان معماران و بنّایان به‌کار می‌رود. در نظام سنتی آموزش صنعت‌ها دوره‌ای وجود داشت که در آن، علاقه‌مند به آن صنعت باید خود را با طیب ‌خاطر در اختیار استاد منتخبش و تشکیلات مربوط قرار می‌داد. این مرحله معمولاً با سلوک و رفتارها و مراوداتی همراه بود که «ادب» آن صنعت یا حرفه را به شاگرد می‌آموخت. آموختن ادب و درک نظام حاکم و سلسله مراتبش از طریق کار گِل، نه برای شاگرد و نه برای استاد ناروا نمی‌نمود؛ بخشی از معرفت درونی آن صنعت را حاصل می‌کرد که...

نسبت معماری و علم در جهان غرب؛ از عصر باستان...
روح‌الله مجتهدزاده

مقوله نسبت علم و معماری در جهان قدیم، اعم از شرق و غرب، از مقولات شایسته پژوهش است که کمتر به آن پرداخته شده؛ در این سلسله یادداشتها که ترجمه آزاد و تلخیص‌یافته بخشهایی از فصول دوم تا چهارم کتاب استفان پارسل، چهار مفهوم تاریخی معماری، است؛ به نسبت علم و معماری و جایگاه معماری در طبقه‌بندی‌های دانش در جهان غرب پرداخته می‌شود. ‌هنگامی که کاپلا، چنانچه در یادداشت پیش دیدیم، در اوایل قرن پنجم میلادی معماری و طب را از طبقه‌بندی خود بیرون راند؛ درواقع عرصه‌ای را طرح‌ریزی کرد که در آن طبقه‌بندی علوم منحصر به صناعات آزاد هلنی گردید. بدین...

روایتِ روایت هشتم: گوشه های ابهام و اضطراب
علی طباطبایی

آن یکی می‌گفت خوش بودی جهان گر نبودی پای مرگ اندر میان آن دگر گفت ار نبودی مرگ هیچ که نیارزیدی جهان پیچ‌پیچ مولانا « من سقف های کمی بلند و اتاق‌های روشن را بیشتر دوست دارم. این سقف‌ها دیرتر و دورتر نگاهم را سد می‌کنند و زیرشان راحت و آزادم، اما با این حال آن خانه که سقف کوتاهی داشت و بیشتر اتاق‌هایش در زیرزمین بود را هم هیچ‌وقت فراموش نمی‌کنم. آن‌جا هم خاطراتی ویژة با خود داشت. از همه پررنگ‌تر خاطرۀ آن روزی است که بابا پایش شکست و جراحی کرد و پلاتین گذاشت و زیر آن سقف...

رنگدانه‌های قرون اولیۀ اسلامی در مسجد جامع فهرج: احتمال به...
امیرحسین کریمی

گزارش مقالۀ منتشرشده در مجلۀ Journal of Archaeological Science  به کارگیری روش‌های علمی در شناسایی مواد و رنگ‌های نقاشی ایرانی تقریبا هشتاد سال سابقه دارد و نخست در موزه‌های اروپا با هدف شناسایی آثار بدلی آغاز شده است. از همان آغاز اینکه قدما بسیاری از رنگ‌های نقاشی ایرانی را در متون تاریخی خوشنویسی، نقاشی و کیمیاگری نام برده و به آنها اشاره کرده‌اند، توجه پژوهشگران را جلب کرد و تطبیق نتایج آزمون‌های شیمیایی با متون تاریخی قسمتی از این بررسی ها شد. همخوانی و گاه ناهمخوانی این دو منبع اطلاعاتی، این نوع  پژوهش‌ها را شیرین‌تر ساخته است. به این واسطه دانش...

نسبت معماری و علم در جهان غرب؛ از عصر باستان...
روح‌الله مجتهدزاده

مقوله نسبت علم و معماری در جهان قدیم، اعم از شرق و غرب، از مقولات شایسته پژوهش است که کمتر به آن پرداخته شده؛ در این سلسله یادداشتها، که ترجمه آزاد و تلخیص‌یافته بخشهایی از فصول دوم تا چهارم کتاب استفان پارسل، چهار مفهوم تاریخی معماری است، به نسبت علم و معماری و جایگاه معماری در طبقه‌بندی‌های دانش در جهان غرب پرداخته می‌شود.  طبقه‌بندی هفت‌گانه‌ای که پیشتر، به نقل از ولادیسلاف تاتارکیویچ، برشمردیم احتمالا گذاری آرام از تمدن یونانی به لاتین را طرح می‌کند که در آن تخنه (صناعت) به آرس (فن یا هنر) و ساختمان‌سازی به معماری تبدیل می‌شود. مدل شناخت‌شناسی...

حق برخورداری از معماری
زینب تمسّکی

حق برخورداری از معماری ناصر ربّاط [۱]و[۲] برخلاف بنیان‌های انسان‌مدارانه حرفه امروزیشان، معماران، در وهله اول و مهم‌تر از هرچیز، فراهم‌کننده خدمات‌اند. خروجی کار آنها، طراحی و بنا، به لوازم فراوانی اعم از بودجه، کار یدی و منابع نیاز دارد. بنابراین آنان ناچار به کار با حامیانی‌اند(مطابق مرسوم امروز ما مشتریان یا سرمایه‌گذاران‌، اعم از افراد حقیقی مستقل و یا اشخاص حقوقی) که دارایی [لازم برای] سرمایه‌گذاری و اجرای طرح‌هایشان را دارند. معماری‌ای که حامیان برای آن هزینه می‌پردازند، و درباره آن معمولا حرف آخر را آنان می‌زنند، لاجرم در معرض گرایشات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی این حامیان است. بدین...

نسبت معماری و علم در جهان غرب؛ از عصر باستان...
روح‌الله مجتهدزاده

مقوله نسبت علم و معماری در جهان قدیم، اعم از شرق و غرب، از مقولات شایسته پژوهش است که کمتر به آن پرداخته شده؛ در این سلسله یادداشتها که ترجمه آزاد و تلخیص‌یافته بخشهایی از فصول دوم تا چهارم کتاب استفان پارسل، چهار مفهوم تاریخی معماری، است؛ به نسبت علم و معماری و جایگاه معماری در طبقه‌بندی‌های دانش در جهان غرب پرداخته می‌شود. در یادداشت پیشین پیرامون جایگاه تبعی معماری در سنت باستانی تخنه و چگونگی استقلال آن تا قرن اول میلادی گفتگو کردیم. از این زمان تا قرون میانه که معماری ذیل«علوم کاربردی» [۱] در جهان غرب تثبیت شد، رابطه‌ای...

نردین و خبر زلزلهٔ آن در سال ۱۳۰۰ق/ ۱۲۶۲ش
مهدی محمّدی

نردین حالا روستای بزرگی است با بیش از هزار خانوار جمعیت. این روستا مرکز دهستان نردین است که امروز از توابع شهرستان شاهرود و استان سمنان محسوب می‌شود. ظاهراً نردین سابقه‌ای چندصدساله دارد و توصیف آن را در سفرنامه‌های باقی‌مانده از دو سفر ناصرالدین‌شاه از تهران به خراسان نیز آمده است؛ مثلا در مطلع‌الشمس می‌خوانیم که نردین قصبهٔ ناحیه‌ای به همین نام شامل شش آبادی نردین و گلستان و تَلِبُن (تله‌بن یا تلبین) و حسین‌آباد و نانیک و باغچه بوده است. در آن سال‌ها ناحیهٔ نردین از منازل یکی از دو مسیر متدوال برای مسافرت از تهران به مشهد بوده؛...

نسبت معماری و علم در جهان غرب؛ از عصر باستان...
روح‌الله مجتهدزاده

مقوله نسبت علم و معماری در جهان قدیم، اعم از شرق و غرب، از مقولات شایسته پژوهش است که کمتر به آن پرداخته شده؛ در این سلسله یادداشتها که ترجمه آزاد و تلخیص‌یافته بخشهایی از فصول دوم تا چهارم کتاب استفان پارسل، چهار مفهوم تاریخی معماری، است؛ به نسبت علم و معماری و جایگاه معماری در طبقه‌بندی‌های دانش در جهان غرب پرداخته می‌شود. در یونان باستان معماری زیرمجموعه مفهومی به نام تخنه بود. تخنه مجموعه متراکمی از توانایی‌های بود که یونانیان در خلال توسعه فرهنگ تمدنی‌شان به دست آورده بودند. تخنه قلمرو گسترده‌ای از دانش و اعمالی بود که بر...

خانۀ نایب
محمدمهدی عبداله‌زاده

این متن سرآغاز مستندنگاری ساده و اولیه‌ای است از خانۀ مرحوم نایب غلامحسین، نایب والی ایالت فارس و متولی حرم شاهچراغ در اواخر دورۀ قاجار و ابتدای دورۀ پهلوی. این خانه در بافت تاریخی شیراز و در حدود غربی حرم شاهچراغ قرار داشت که بخشی از آن با توسعۀ صحن و الباقی آن با توسعۀ بازار جدید پشت حرم و اطرافش به کلی از میان رفته است. متنِ پیشِ رو مصاحبه با خانم مریم روشن اصطهباناتی در تاریخ ۱۶/ ۹/ ۸۷ و در خانۀ ایشان در شهر شیراز است. ایشان همسر محمد شاهچراغی و عروس نایب غلامحسین هستند و سالهای...

معماری در آثار جلال آل احمد - ۴
ناصر فتحی راسخ

نمونه‌ای دیگر از توصیف و تحلیل – شناخت معماری گذشته و اشاره به عناصر شکل‌دهنده و نمایه‌های آن و تاثیرپذیری معماری روز از معماری گذشته در تحلیل موضوع :"دیگر این‌که من جمله جاهایی که دیروز دیدن کردیم این کلیسای سن‌ژوزف است. بزرگ‌ترین کلیسای مونترال. کلیسایی ثروت‌مند و تازه‌ساز. [...] عمارتی جسیم و عظیم و در داخل از بتون آرمه، و در خارج از گرانیت. و همه جا آثار بازگشت به مصر و توجه به یوسف قدیم و پرده‌ها و تابلوها و طاق عظیم عمارت. جالب این‌که کلیسا بر روی تپه‌ای است از تپه‌های مونترال [...]و خود تالار کلیسا با آثار...

روایتِ روایت هفتم : کششی به مرکز
علی طباطبایی

یادم می‌آید که آن شب بیابان تاریکِ تاریک بود. مهتابی نبود و آسمانِ ابری، سوسوی نور ستارگان را هم از ما دریغ می‌کرد. هیچ کس سخنی نمی‌گفت. بیابان بی‌نهایت و مرموز بود و فقط آتش افروخته‌ای ما را بر حلقه‌ای به دور خود جا داده بود. حلقة باریکی که اگر کمی از آن عقب‌تر می‌رفتیم سوز سردِ شبِ کویر امانمان را می‌برید و اگر نزدیک تر می‌شدیم، حرارتِ شعله‌ها پوست صورتمان را می‌سوزاند. اجباری مطبوع جایمان را به دقت تعیین می‌کرد. همه خیره به شعله‌ها و غرق در خیال خود بودیم. آتش چون موجودی زنده، بی‌تاب و پرشور زبانه می‌کشید...

چهارباغ و راه پاسپرده و مسلوک: به بهانۀ چاپ سوم...
حمیدرضا جیحانی

اخیراً چاپ سوم رسالۀ ارشادالزراعۀ ابونصر هروی توسط دانشگاه تهران منتشر شده است. جز طبع مخلوط سربی و سنگی توسط عبدالغفار نجم‌الدوله، نخستین چاپ کتاب به تصحیح و اهتمام محمد مشیری در سال ۱۳۴۶ انجام گرفته است. [۱] روضۀ هشتم این رساله که در ۹۲۱ق نوشته شده است، جایگاه مهمی در مطالعات باغ‌های تاریخی دارد. باوجوداین به‌طرزی عجیب، بی‌توجهی به متن هروی و مقصود او از طرح چهارباغی که شرحش می‌دهد تاکنون ادامه یافته است. صحبت در مورد متن یادشده نیازمند زمان دیگری است. آن‌چه مقصود من از این نوشتۀ کوتاه است توجه دادن به پاره‌ای نارسایی‌ها در تصحیح متن یادشده و...

«معماری آفریدن مرکز جهان است» یادداشتی در حاشیه ترجمه فارسی...
روح‌الله مجتهدزاده

«از میان تمام انسان‌هایی که خدا آفرید و شیطان به گمراهی کشید، تنها عده کمی به مرکز جهان هستی پی برده‌اند. در آنجا نه خیر و شری وجود دارد، نه گذشته و آینده‌ای، نه من و تویی، نه جنگ و دلیلی برای جنگ، بلکه تنها دریایی بیکران از آرامش است. آنچه آنها در آنجا یافتند، چنان زیبا بود که قدرت سخن گفتن را از دست دادند. [...] این است آنچه استاد سنان همیشه به چهار نفر ما، یعنی شاگردانش، می‌گفت.» آنچه آمد سطور آغازین «شاگرد معمار» [۱] رمان مشهور اِلِف شفق [۲] نویسنده پرآوازه ترک است. این رمان اخیرا با...

معماری زندگی خصوصی، خانه‌ها و ذهنیت‌ها (۱)
مهدی سلطانی

Monique Eleb, Anne Debarre-Blanchard, Anne Debarre. ARCHITECTURES DE LA VIE PRIVEE. Maisons et mentalités, XVIIème-XIXème siècles.   کتاب معماری زندگی خصوصی، خانه‌ها و ذهنیت‌ها قرون هفده تا نوزده از معدود مکتوبات تاریخ معماری است که با رویکرد تاریخ ذهنیت به موضوع مطالعه‌اش پرداخته است. نویسندگان فرانسوی این کتاب مونیک الب و آنه دبار، آن را به زبان فرانسوی تالیف و از طریق انتشارات Hazan پاریس در سال ۱۹۹۹ منتشر کردند. پس از پیشگفتار و مقدمه، کتاب از دو بخش اصلی و بخش نتیجه‎‌گیری تشکیل شده است. عنوان بخش اول «توزیع فضایی، اسباب و کاربردها» است و از شش قسمت «بی‌قاعدگی و تطبیق‌پذیری...

باغ آکادمی افلاطون
آزاده رسولی

در شمال غربی آتن امروزی و در یک محله فقیرنشین، مجموعه‌ای قرار دارد که برای اولین بار ایده آموزش عالی را به جهان غرب معرفی کرد: آکادمی افلاطون. آکادمی افلاطون باغی خرم بود که دوست‌داران حکمت در سایه درختان آن به مباحثه و کسب علومی از قبیل فلسفه، ریاضیات، هندسه، اخلاق، کلام، سیاست و زیست شناسی می‌پرداختند. بسیاری از فلاسفه شناخته شده تاریخ در این مدرسه تحصیل کرده‌اند. به اعتقاد افلاطون، دانش تنها از طریق تفکر حاصل نمی‌شود بلکه برای عالم شدن به گفتگو، تدریس و تحقیق نیاز است. اهمیت گفت و گو در تفکر سقراط، استاد او و آثار...

معماری آندره گدار
سینا زارعی

گدار را باید جزو کدام دسته از معماران پهلوی بدانیم؟او چگونه گذشته را در بناهای امروزی احیا کرده است؟معماری آندره گدار سنت‌گرایانه است یا مدرن؟گدار تزیین بناهایش را از کدام دوره‌ها اقتباس کرده است؟خاستگاه فرهنگی و ریشهٔ هنری بناهای او را در کجا باید جست؟ همه این پرسش‌ها و بسیاری دیگر از سؤال‌های مشابهْ ذهن پژوهشگران تاریخ معماری را به خود مشغول کرده است. پرسش‌های مهم و مفیدی که پاسخ‌های گوناگون به آ‌ن‌ها می‌تواند بخشی از تاریکی تاریخ معماری پهلوی را روشن کند. متن‌هایی نیز در این باب پدید آمده است؛ پر از تحلیل‌های هنری و زیبایی‌شناختی که علاوه بر...

تأملی بر مقدمۀ تاریخنگاری معماری ایرانی
سمیرا فتحی

پرسش از تاریخنگاری معماری و هنر ایران و مسیری که این حوزه پژوهشی پیموده و افق‌های تازه‌ای که پیش روی محققان این حوزه است موضوعی قابل تأمل و بحث برانگیز است. کتاب تازه‌ای که در سال ۲۰۱۶ میلادی با عنوان The Historiography of Persian Architecture  منتشر شده به این موضوع پرداخته و به نکاتی اشاره می کند که می تواند بابی باشد برای گشودن بحث و گفتگو در این حوزه. کتاب تاریخنگاری معماری ایرانی شامل مجموعه مقالاتی است در هفت فصل از محققانی در انی حوزه که توسط محمد قاری پور تصحیح شده و مقدمه ای بر آن نگاشته شده...

خوشنویسی روی اسناد کهن!
عمادالدین شیخ‌الحکمایی

اسناد تاریخی و نسخ خطی قدیمی، چنانچه از آنها حفاظت اصولی شود و تحت یک شیوه صحیح نگهداری و صیانت قرار داشته باشند، نقشی موثر و تعیین کننده حتی در سرنوشت یک ملت و کشور دارند. با این حال به تازگی شاهد شکل‌گیری روندی در هنر خوشنویسی و طراحی و نقاشی هستیم که در آن، هنرمند بر روی برگه‌هایی از اسناد و ورقه‌های خطی کهن، اثر هنری خود را خلق می‌کند تا شاید به زعم خود اثری زیباتر از آنچه می‌شود روی کاغذ یا بوم سفید ایجاد کرد، به جامعۀ مخاطبش عرضه کند! در سال ۷۱، بر روی اولین شمارۀ...

تاملی بر اهمیت معماری گوتیک در مطالعات معماری دوران اسلامی...
روح‌الله مجتهدزاده

معماری گوتیک، علاوه بر آنکه یکی از مقاطع مهم تحول معماری در مغرب زمین است، به دلیل وجود پیوندهایی میان این معماری و معماری شرق، به‌طورخاص شرق اسلامی، از منظر پژوهش در حوزه معماری اسلامی نیز حایز اهمیت است. مورخان هنر و معماری قرون میانه اروپا به جنبه‌های مختلف تعامل، و تاثیرپذیری این معماری از معماری همزمان خود در سرزمین‌های اسلامی اشاره کرده‌اند. برخی پیشرفت در هنر طراحی و استفاده از اصول هندسه و تناسب را نتیجه مستقیم ترجمه اصول اقلیدس توسط آدلارد، فیلسوف انگلیسی قرن دوازدهم، از عربی به لاتین می‌دانند. (Cochrane, 1994 و Bulmer-Thomas, 1979) برخی دیگر تحول...

What Designers Know
مجید حیدری

What Designers KnowBryan LawsonElsevier Architecture Press, Oxford, UK (2004) 127pp. ISBN 0 75066448   مرور کتاب این کتابی است در تکمیل کتابِ مشهورِ طراحان چگونه می‌اندیشند برایان لاوسون، که ربع قرن پیش منتشر شد و ویرایش سومش در ۱۹۹۷ چاپ شد. لاوسون در پیش‌گفتار این مجلد گفته است که کتاب از حک و اصلاح‌هایی شروع شد که برای ویرایش جدیدتر کتاب پیشین آماده شده بود، اما معلوم شد که بسیار باید افزود. این همه که دربارۀ شناخت طراحی به دست آمده بود در همین سال‌های میانی بوده که نهایتاً خود کتابی شده. این دو جلد در کنار هم، سهمی اساسی...

پلاسکو را فراموش نکنیم
صبا مدنی

۱. صبح روز ۳۰ دی‌ماه ۱۳۹۵ در طبقات بالایی ساختمان پلاسکو با جرقه‌ای نابهنگام، حاصل اتصال در سیم‌کشی برق در مجاورت یک کپسول نشت‌کردۀ گاز، آتش‌سوزی مهیبی آغاز شد. اما واقعاً چه شد که آتش‌سوزی پلاسکو روی داد؟ به علت جرقۀ نابهنگام و نشت گاز؟ یا به علت اینکه به جز آن کپسول گاز کارگران در زمستان سرد تهران راه دیگری برای گرم کردن محیط کارشان نداشتند؟ یا آنکه کارفرما راه امنی برای گرم کردن آن کارگاه فراهم نکرده بود؟ شاید آتش‌سوزی غیرقابل اجتناب بود اما مالک ساختمان، بنیاد مستضعفان، می‌بایست از  پیش تمهیداتی برای پیشگیری از گسترش سریع آن...

فن معماران در مطلع العلوم
روح‌الله مجتهدزاده

مدتی است که به‌واسطه کار بر رساله دوره دکتری سرگرم پژوهش بر ردپای معماری در پاره‌ای منابع تاریخ علم در دوران اسلامیَم. یکی از این منابع کتابی است به نام مطلع العلوم و مجمع الفنون  که اتفاقا انتشارات فرهنگستان هنر نیز نسخه‌ای چاپی از آن را، به کوشش آقای حاج سیدجوادی، در سال ۱۳۹۲ منتشر ساخته است. این کتاب، که زین پس اختصارا آن را مطلع العلوم  می‌نامیم، از حکیم واجدعلی (حدود ۱۲۱۷ تا بعد از ۱۳۰۸) ، طبیب و دانشمند هندی قرن سیزدهم هجری، است. وی در این کتاب، طی دو بخش، به اهمّ علوم و فنونی که دانستن آن بر...

روایتِ روایتِ ششم : در آستانۀ دوستی
علی طباطبایی

با صدایی گرم و کلماتی شمرده مثل گوینده‌های قدیمی رادیو، صحبتش را شروع کرد تا من صدایش را ضبط کنم: علی‌جان سلام، من ترانه یلدا هستم و می‌خواهم برایت از دو خانه بگویم. یکی خانه‌ای که امروز در خیابان سی‌تیر دارم و روزهاییست که در آن ساکنم و دیگری خانة پدری‌ام در تجریش که سال‌ها پیش در آن زندگی می‌کردم و امروز دیگر چیزی جز خاطراتش از آن باقی نیست. خواستم که اول از خانۀ تجریش بگوید و اشتیاق بیشتری نسبت به آن نشان دادم تا بداند که برای من هم آن خاطرات مهم‌تر است و از آنـجا که خودش...

کودتای ۲۸ مرداد و معماری معاصر ایران (۲)
روح‌الله مجتهدزاده

کودتای ۲۸ مرداد از جهاتی چند سرآغاز فصلی جدید در تاریخ معاصر ایران است. یکی از این جهات ظهور و سربرآوردن نسلی از روشنفکران ایرانی است، که مشخصه بارز آنها غرب ستیزی و نقد مدرنیته بود. شاید از مهم‌ترین دلایل بروز چنین گفتمانی سرخوردگی اجتماعی ناشی از کودتایی بود که غرب و نمایندگان بزرگ آن، یعنی آمریکا و انگلستان، پشتیبان و برنامه‌ریز اصلی‌اش بودند. این امر سبب شد تغییری بنیادی در رویکرد جامعه روشنفکری ایران حاصل شود؛ به گونه‌ای که از اواخر سال‌های ۱۳۳۰ افرادی چون ناتل‌خانلری، شادمان، بزرگمهر و عنایت، که طرفدار آگاهی عقلانی و آشنایی منطقی با غرب...

کودتای ۲۸ مرداد و معماری معاصر ایران (۱)
روح‌الله مجتهدزاده

امروز دقیقا ده سال است که ۲۸مرداد، حداقل برای معماران، دیگر تنها یادآور حادثه ننگین کودتا نیست؛ بلکه همزمان یادآور حادثه غمگین و تلخ هجرت نابهنگام یکی از چهره‌های ماندگار معماری ایران، سیدباقر آیت‌الله زاده شیرازی، نیز هست. شیرازی را با القاب بسیار می‌توان یاد کرد، چرا که در بسیاری امور سرآمد و صاحب‌نظر بود؛ اما گمان می‌کنم برای شاگردانش بیش از هرچیز تجسم والای کلمه «استاد»، با تمام ملزومات این کلام، باشد. حداقل برای خود من همواره چنین بود. و شاید از همین روست که همواره در دل خجل بوده‌ام که دانشجویانم مرا استاد بخوانند؛ که جایی که دریاست...

وقتی می‌گوییم «هنر اسلامی» از چه صحبت می‌کنیم؟(۴) ترجمه تلخیص...
روح‌الله مجتهدزاده

آوینام شیلم استاد هنر اسلامی در دانشگاه مونیخ و از مورخانی است که با رویکرد پسااستعماری در این حوزه فعالیت می‌کند. یادداشت حاضر آخرین بخش از سلسله یادداشت‌هایی است که خلاصه یکی از مقالات مشهور اوست: آنگونه که پیشتر آمد، امروزه آشکار است مورخان هنر اسلامی تمایل دارند حملات عمده و تحقیقات انتقادیشان را به کلیت اصطلاح «هنر اسلامی» معطوف سازند. چنین تمایلی ضرورتا می‌خواهد از تجدیدنظر در تعاریف ویژه هنر اسلامی و بازاندیشی در دسته‌بندی‌های این حوزه، در ارزیابی‌های زیباشناسی‌اش بهره گیرد. بنابراین، طیف وسیعی از مورخان هنر اکنون به جستجوی شواهد بصری مشغولند تا نشان دهند «هنر اسلامی»...

وقتی می‌گوییم «هنر اسلامی» از چه صحبت می‌کنیم؟(۳) ترجمه تلخیص...
روح‌الله مجتهدزاده

آوینام شیلم استاد هنر اسلامی در دانشگاه مونیخ و از مورخانی است که با رویکرد پسااستعماری در این حوزه فعالیت می‌کند. سلسله یادداشت‌های حاضر سومین قسمت از خلاصه یکی از مقالات مشهور اوست: به‌راستی، یکی از مضرترین ایده‌هایی که به‌وسیله مورخان هنر اسلامی بسط داده شده، اسطوره وحدت هنر اسلامی است. ایده وحدت الگویی در فهم هنر اسلامی ایجاد کرد که پیش از هرچیز در خدمت شرح مشابهت میان محصولات متفاوت هنری است. بنابراین راه حل ساده‌ای جهت فریبکاری و، به‌طور چشمگیری، موارد خاص موازی‌کاری در تاریخ هنر اسلامی است. در نظریه «وحدت» سبک و زبان زیباشناسی، مشابه موجودی تک‌سلولی،...

روایتِ روایت پنجم : زیرِ آسمان
علی طباطبایی

مگر می‌شود جایی همه چیز تمام شود؟ خانه باید بزرگ باشد. هرچه بخواهی بروی با تو بیاید و تجربة زیر آسمان بودن، اندازه خانه را بی‌نهایت می‌کند. وقتی که این تجربه در طبقات بالایی خانه و روی پشت‌بام یا بهارخواب با اتفاقـهای جاری زندگی هراه شود، تماشای از بالای شهر و تجربة تازة پا بر زمین نداشتن، بین فرد تجربه‌کننده و همسایه­ها، دیگران و جهان بیرون از خانه فاصله­ای ایجاد می‌کند. رویدادی که با حس مصونیت از نگاه­ها، خاطرة متفاوتی از ایمنی و تنهایی در فضای باز شهری را رقم می‌زند. چنین زیر آسمان و بالاتر از بقیه بودنی که...

تأملی در هدف آموزش تاریخ معماری
محمدمهدی عبداله‌زاده

هدف از آموزش تاریخ معماری چیست؟ آیا غرض آشنایی با معماری گذشته (سنّتی) است؟ یا آشنایی با سنّت معماری؟ آیا قرار بر این است که دانشجو درباره تاریخ معماری دانش دریافت کند؟ یا مهارت؟ یا بینش و حکمت؟ و یا طلبی برای فهم؟ درس تاریخ معماری از جنس آموزش است یا پرورش؟ هدف و انتظارمان از آموزش تاریخ معماری است که می‌تواند ابزارها و شیوه‌ها و مواد درسی آن را مشخص کند. لذا برگزیدن روش و مواد درسی درست برای تاریخ معماری در گرو شناخت درست و آگاهی از هدف و غایت آن است. افراد مختلف در باب آموزش تاریخ...

چند نکته خطاب به دانشجویان سال اول معماری
مهرداد قیومی بیدهندی

نامه به نشریۀ تالار، ۱۳۹۱، در پاسخ به خواست گردانندگانِ مجله عزیزان هیئت تحریریۀ نشریۀ دانشجویی تالارسلامپیرو نامۀ شما، برای دانشجویان معماری در نخستین ماه‌های تحصیل چند نکتۀ کوچک به نظرم می‌رسد، که آنها را در قالب چند جمله و چند پرسش ساده بیان می‌کنم. به لطف خدا، در سنین میان‌سالی و پیری همچنان دانشجویم. بنا بر این، اینها دردها و پرسش‌های خود بنده نیز هست: ۱. عزیزان، به همۀ کارها در این دنیا می‌شود به دو نحو پرداخت: یکی اینکه آنها را ابزار یا «راه» فهم بشماریم؛ دیگر اینکه آنها را ابزار یا راه فهم نشماریم.۲. به این فکر...

ضرورتِ ساختنِ هستان‌شناسی‌های معماری
مهرداد قیومی بیدهندی

بسیاری از آنچه انسان از حضور در مکانِ ساخته، از عمل معماری، یا از نظر کردن به معماری درمی‌یابد معرفت درونی است. این معرفت درونی گاهی از قبیل چیزهایی است که آدم به‌دل درمی‌یابد؛ مانند آنچه بر اثر حضور در فضایی در دل و جان انسان موج و شور ایجاد می‌کند. چنین معرفتی را به‌دشواری می‌توان به زبان علمی بیان کرد. این‌گونه دریافت‌های دل را (که امروزه به آن فهم پدیدارشناسانه می‌گویند) ناگزیر باید در قالب هنر و شعر ریخت. گاهی هم این معرفت درونی از قبیل مهارت و دانش حین عمل است. فقط لایه‌هایی از چنین معرفتی را می‌توان...

وقتی می‌گوییم «هنر اسلامی» از چه صحبت می‌کنیم؟(۲) ترجمه تلخیص...
روح‌الله مجتهدزاده

آوینام شیلم استاد هنر اسلامی در دانشگاه مونیخ و از مورخانی است که با رویکرد پسااستعماری در این حوزه فعالیت می‌کند. سلسله یادداشت‌های حاضر دومین قسمت از خلاصه یکی از مقالات مشهور اوست: نکته‌ای که به مدعای بن‌مایه مذهبی هنر اسلامی مربوط است، «معنویت‌مندی»[۱] هنر اسلامی است. طبقه‌بندی و گفتمان هنر اسلامی ذیل جوهر دوگانه‌ای که به قدسی و دنیوی تقسیم شده، در واقع الگویی غربی است که در رقابت و چشم و هم‌چشمی‌های میان طبقات روحانیت مسیحی و اشرافیت/سلطنت ریشه دارد. آیا این بدان معناست که همین الگو برای هنر جهان اسلام هم مناسب است؟ آیا نباید این الگو...

وقتی می‌گوییم «هنر اسلامی» از چه صحبت می‌کنیم؟ (۱) ترجمه...
روح‌الله مجتهدزاده

آوینام شیلم استاد هنر اسلامی در دانشگاه مونیخ و از مورخانی است که با رویکرد پسااستعماری در این حوزه فعالیت می‌کند. سلسله یادداشت‌های حاضر خلاصه یکی از مقالات مشهور اوست: آرنولد هاتینگر، در کتابی که به سال ۲۰۰۸ منتشر ساخته، به‌گونه‌ای تحریک‌آمیز اظهار می‌دارد، تا آنجا که به موضع غربی‌ها به اسلام بازمی‌گردد، اسلام وجود خارجی ندارد. او به‌درستی اشاره می‌کند که صحبت کردن از اسلام با استفاده از عباراتی مجرد، جهانی و یکپارچه افسانه‌ای بیش نیست. علاوه براین، او می‌گوید که اشتیاق به دیدنِ یک دنیای همگن، موسوم به اسلام، در میان طیف گسترده و متنوع «جهان‌های اسلام» یک...

نگاهی به تاریخچۀ تأسیس دورۀ مطالعات معماری ایران
مهرداد قیومی بیدهندی

 مصاحبه‌کننده: فاطمه باقری از تأسیس دورۀ کارشناسی مطالعات معماری ایران در حدود دوازده سال می‌گذرد. این دوره حالا در چند دانشگاه کشور، از دولتی و خصوصی، دانشجو می‌گیرد و شاید نزدیک به دویست دانش‌آموخته داشته باشد. حالا شاید وقت آن باشد که وضع این دوره را بررسی و نقد کنیم. اما نقد منابعی می‌خواهد. بخشی از این منابع خود دانشجوها و دانش‌آموختگان و استادان‌اند، چه در درون دانشکده و چه در بیرون از آن؛ بخشی هم آثار ایشان است، از مقاله و پایان‌نامه تا کتاب؛ اما اطلاع دیگری هم لازم است. این دوره چگونه تأسیس شد؟ با چه انگیزه‌ها و...

روایتِ روایتِ چهارم :‌خانه‌ای در اکنون
علی طباطبایی

کی شود این روانِ من ساکن این چنین ساکنِ روان که منم مولانا مدتی بود که دیگر روزها و شب ها را نمی‌شمردم. به خاطر نمی‌آوردم که چند وقت است روی تخت خوابیده‌ام و منتظر رسیدنش هستم. بالاخره همین روزها وقتش می‌شد. باید از این یکی هم می‌بریدم و می‌رفتم. همه چیز این زندگی همین طور بود. پیش از آن که بدانم چرا وقتش می‌رسید؛ می‌رفت و تنهایم می‌گذاشت. همه دلبستگی‌ها، مثل تک تکِ لحظه‌هایی که دوستشان داشتم گذرا و رفتنی بودند. نمی‌توانستم از جایم تکان بخورم و از پنجره اتاق هم هر روز و هر روز فقط کمی از...

رنج تحقیق (۳): عباس اقبال آشتیانی
سینا سلطانی

رنج تحقیق (۳): عباس اقبال آشتیانی بهار ۱۳۹۶ ۱ مرحوم استاد عباس اقبال آشتیانی در ۵۹ سالگی در رُم درگذشت. او از شاگردی دکان نجاری آغاز کرد و اولین‌بار در چهارده‌سالگی به مدرسه رفت. پس از آن معلم دارالفنون شد و از آنجا برای تحصیل در سوربن به فرانسه رفت و به استادی دانشگاه تهران رسید. او در طول زندگی خود خدمات فراوانی انجام داد. از جملۀ این خدمات تألیف بیش از ۱۰ جلد کتاب و چندصد مقاله دربارۀ تاریخ ایران، تصحیح و چاپ ۲۶ نسخۀ خطی، تدوین ۲۰ جلد کتاب درسی در تاریخ و جغرافیا، ترجمۀ ۵ کتاب، و...

تعدّیِ استعاره‌های معماری
مهرداد قیومی بیدهندی

ما برای فهم و تفهیم و تفاهم بهتر به تشبیه و تمثیل و استعاره دست می‌زنیم. دانشوران نشان داده‌اند که بهره‌گیری از استعاره نه تنها تفاهم را تسهیل می‌کند؛ بلکه بر گستره و عمق فهم ما می‌افزاید. معماری هم از این قاعده برکنار نیست. در سخن گفتن دربارۀ معماری، آگاهانه و ناآگاهانه از استعاره‌ها بهره می‌بریم. استفاده نکردن از استعاره‌ها در معماری، اگر ممکن باشد، فهم ما را محدود و سخن گفتنمان را دشوار و گاهی سطحی می‌کند. اما استفاده از تشبیه‌ها و استعاره‌ها قیود و آدابی دارد که اگر آنها را مراعات نکنیم، استعاره از خاصیت می‌افتد و به...

مدخلی بر آداب معماری نما
هادی ندیمی

به نام خدا آنچه می‌آید، خلاصۀ سه جلسه از سلسله جلساتی است که در جمعی از فارغ التحصیلان دانشکدۀ معماری دانشگاه شهید بهشتی، به عنوان «آداب معماری نما» ایراد شده است. این مطلب به‌عنوان مقدمه‌ای برای ورود به بحث طرح گردیده که با عنوان «مدخلی بر آداب معماری نما» عرضه می‌شود: با همکاری دکتر سید حمید ضیائیان   نما بخش یا وجه بسیار مهمی از معماری است. چه معماری را مجموعۀ اجزایی بدانیم که هر یک از این اجزاء در ساحتی متفاوت – از عملکرد گرفته تا زیبایی و از فلسفه گرفته تا ایستایی – شکل گرفته و در کنار...

پدیدارشناسی و پژوهش در معماری
محمدرضا رحیم‌‌زاده

گفت وگو با آقای دکتر محمدرضا رحیم زادهعلی بابایی- منیره پنج‌تنی    محمدرضا رحیم زاده نه تنها معمار و مدرس معماری است بلکه پژوهشی دربارۀ اندیشیدن به معماری بر اساس اندیشه های هایدگر انجام داده است. به‌ همین خاطر برای گفت وگو او را انتخاب کردم تا از نگاه يك معمار که رویکرد هایدگری را به معماری، اساس پژوهش خود قرار داده است، به نقد و بررسی جایگاه پدیدارشناسی در معماری بپردازیم.***آقای دکتر رحیم زاده اگر موافق باشید با چند پرسش کلی و البته اصلی دربارۀ فلسفه معماری گفت‌وگوی مان را آغاز کنیم. در مطالعات نظریِ معماری چه روش هایی وجود دارد؟ به‌عبارت دقیق تر اندیشمندان در مطالعات...

جنات عدن (۲)
مهرزاد پرهیزکاری

در مقایسه با توصیف عبدی‌بیگ از جعفرآباد، عمارات و باغ‌های سلطنتی، دولتخانه و بناهای آن، امروزه آثار بسیار اندکی باقی مانده است. دخل و تصرفات انجام شده در طول زمان که گاهی به تخریب‌های گسترده‌‌ای از اماکن و باغ‌های سلطنتی انجامیده است، چهره اراضی و آثاری را که باقی مانده‌اند به کلی تغییر داده است. در خلاصه‌التواریخ به تخریب عمارات سلطنتی توسط شاه اسماعیل دوم اشاره شده: "... شاه همایون [شاه اسماعيل]... درین روز به دولتخانة مباركه آمده، چون به درب اعلي که آله‌قاپی گویند رسیدند، پیاده شده آستانه را بوسه دادند و پیاده به درون رفتند و شروع در...

علم اخلاق معماری
زینب تمسّکی

در طول مطالعه برای پیشینۀ رساله‌ام، متوجه فقر منابع نظری  در حوزۀ اخلاق معماری به زبان فارسی شدم. به خصوص منابعی که برخط و آسان‌ و همه‌یاب باشد. از حالا آنچه دربارۀ این حوزۀ موضوعی می‌خوانم را در حد وسع اینجا هم قرار خواهم داد. علم اخلاق معماری [۱] برخی مسائل علم اخلاق معماری ویژگی‌های تعدادی از دووجهی‌های اخلاقی معمولند- دغدغه‌هایی [چون] محوریت ارزش یا محوریت عامل [دراینجا معمار]- که برای معماران هم ممکن است به وجود بیاید. اخلاق معماری علاوه بر مجموعه‌ای از پرسش‌های مرسومِ [اخلاق] که به حوزۀ معماری وارد شده، مسائلی که خاص رشته و حرفۀ آن...

روایتِ روایت سوم: خانه و دیگران
علی طباطبایی

غروبِ  سرد زمستانی شلوغ، دخترکی ده یا یازده ساله، گوشه­ ای روی صندلی ایستگاه اتوبوس نشسته بود. از سرما دست ه­ایش را بر بازوها گرفته بود. کمی می­ لرزید و آدم­ها را تماشا می­ کرد که در خیابان و پیاده رو می­ رفتند و می­ آمدند، دیگرانی که خیره به او نگاه می­ کردند. هیچ­ کدامشان را نمی­ شناخت. خیابان سرد و تاریک بود و او غریبه. هرکسی رد می­ شد نگاهی به او می ­انداخت. انگار همه می­ خواستند رازش را بدانند. او هم نمی­ خواست و برای همین دوست داشت بفهمد به کجا نگاه کرده ­اند تا اگر...

پرسش از فایدۀ تاریخ معماری
مهدی حجت

بسم الله الرحمن الرحیم پرسش از فایدۀ تاریخ معماری به‌کوشش حمید روحی زمستان ۱۳۹۵، دانشکدۀ معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی   فایدهٔ تاریخ معماری چیست؟ معماری آیینهٔ خصوصیات انسان است که به صورت کالبدی تجسم پیدا می‌کند. با زندگی ما انسان‌ها در هر محیطی، تصویر زندگی ما در آن محیط رسوب می‌کند و ما اسم این رسوب را معماری می‌گذاریم. بنابراین معماری هر عصری و هر زمانی در حقیقت گویای کیفیت خواست‌ها و نیازهای انسان در آن عصر و زمان است. هنگامی که یک قوم یا ملتی در سرزمینی زندگی می‌کند، در طول زمان، با دو مفهوم درگیر است:...

اقلیم و معماری از منظری دیگر
زهرا نام‌آور

سال‌ها بود که در نگاهم به معماری همواره جنبه‌های مشهود و قابل لمس غلبه بیشتری داشت.  تاثیر عواملی نظیر رنگ و تناسبات که تاثیرات صوری و فرمی را در کنار تاثیرات غیرملموس توامان انعکاس می‌داد به خوبی برایم قابل درک بود ، اما عوامل غیرفرمی دیگری نظیر دما، جو (اتمسفر) و نظایر آن، جز در تامین حد آسایش، انعکاس ‌روشنی در هویت فضا و طراحی معماری برایم نداشت.  -ثبات اقلیم؛ از بهشت تا ملالت سال ۲۰۱۳ به مالزی، کشوری استوایی و بدون تغییر فصل، نقل مکان کردم. زندگی در مالزی برای من، که محدوده آسایش اقلیمی بدنم به طرز اغراق...

نکاتی در باب معماری نزد یونانیان (۲)
روح‌الله مجتهدزاده

همانگونه که درپایان یادداشت قبل اشاره شد، در دوره کلاسیک به سبب مشارکت کامل صنعتگران در امور شهری، در قیاس با دوره باستان و کلاسیک متقدم، تغییراتی در معنای واژه تخنه حاصل شد. در تعریف جدید تخنه عبارت از هر توانایی بود، که بتواند توصیف یا اندیشیده شود. این تعریف جدید، تعریف باستانی متقدم‌تری را که بر تغییر شکل طبیعت و تحول انقلابی نیروهای حیاتی آن تاکید می‌کرد، جابجا کرد. در این تعریف انواع تخنه به‌واسطه منابع مادی ویژه (مثلا چرم) و یا مشخصه و محصولاتش (مثلا کفش یا افسار) تعریف شد. بنابراین تخنه یک دسته‌بندی عمومی نظیر معماری یا...

روایت روایتِ دوم : خیالات پران
علی طباطبایی

قرار بود برای بار دوم پیشش بروم و با هم دربارة خانه و زندگی ­اش صحبت کنیم. پیرمردی بود خوش صحبت و شوخ ، با لهجة ترکی تبریزی که سال­ ها هندسه درس داده بود و امروز بازنشسته و تنها در خانه ­ای زندگی می­کرد. خانه ­ای که حوالی سال چهل و پنج، موقعی که برای تدریس در مدارس تهران به این­جا آمده ­بود سفارش ساختش در خیابان پاستور را به معمار داده بود و تا امروز در آن بود. خانه ­ای که در طبقه همکفِ آن، نشیمن، آشپزخانه و یک اتاق داشت و طبقه بالا روزها دست بچه ­ها...

آرشیوی برای معماری معاصر
یحیی سپهری

- مؤسسه‌ی نو (Het Nieuwe Instituut) در روتردام هلند از سال ۲۰۱۴ اقدام به جمع‌آوری اسناد و مدارک معماران هلندی کرده است. آرشیو این مؤسسه اکنون از نظر حجم و محتوا یکی از بزرگترین آرشیوهای معماری دنیا است. این آرشیو فقط نقشه‌ها و ترسیمات و تصاویرِ آثار معماران را در بر نمی‌گیرد بلکه علاوه بر آن، ابزارهای معماران از قبیل ماکت‌ها، ابزارهای ماکت‌سازی، ابزارهای طراحی و هر آنچه که معماران در فرآیند طراحی از آن بهره می‌بردند را گردآوری کرده است. این مجموعه حتی شامل پرتره‌های معماران و تصاویر زندگی حرفه‌ای آنان نیز می‌شود. مؤسسه‌ی نو گوشه‌ای از آرشیو خود...

روایتِ روایت اول : خود، خانه، جهان
علی طباطبایی

باده از ما مست شد نی ما از او قالب از ما هست شد نی ما از او مولانا یک هفته­ ای بود که در سفر بودم و بالاخره داشتم به خانه بر می ­گشتم. تنها پشت میز دو نفرة تریای سالن انتظار نشسته بودم. منتظر بودم بلندگو درِ خروجی پرواز تهران را اعلام کند. هرچند، یک ساعتی مانده بود و زود به فرودگاه آمده بودم و فعلا وقت داشتم. با خیال راحت هدفون را در گوشم گذاشتم تا چیزی گوش کنم. یک لیوان چای گرفتم و دفتر سفید و تازه­ ای که برای همین خریده بودم را جلویم باز...

نکاتی در باب معماری نزد یونانیان (۱)
روح‌الله مجتهدزاده

مطالعاتی که به ریشه‌شناسی واژه معماری و تاویلِ (به اول بازگرداندن) عمل معمارانه می‌پردازد، معمولا از سرگذشت معماری در یونان باستان سربرمی آورد. این گونه تحلیل‌ها اغلب با رویکردهای پدیدارشناسانه عجین گشته، اما استفان پارسل، محقق تاریخ معماری، در کتابش، چهار مفهوم تاریخی معماری، به ریشه‌شناسی مفهوم معماری از منظر تاریخی دست می‌یازد. فصل اول این کتاب با عنوان \"معماری چون تخنه\" عمدتا به وضعیت معماری و جایگاه آن نزد یونانیان می پردازد. یافته‌هایش، خصوصا برای خواننده ایرانی، ممکن است تازه و فراتر از کلیشه‌های رایجی باشد که آغاز تاریخ معماری، خصوصا در غرب، را به یونان باستان بازمی گرداند. این یادداشت -که در دو قسمت...

پرسش از فایدۀ تاریخ معماری
لادن اعتضادی

به نام خدا پرسش از فایدۀ تاریخ معماری به‌کوشش یاسمن بخیت اسفند ۱۳۹۵، دانشکدۀ معماری   به چند صورت می‌توان به این سوال پاسخ داد: فایدۀ خواندن تاریخ معماری چیست یا فایدۀ نوشتن آن چیست، این دو با هم متفاوت است. وقتی سوال می‌شود که فایده تاریخ معماری چیست می‌توان گفت که از چه منظری این سئوال را می‌پرسید، مثلا تحقیق در تاریخ معماری و  نوشتن تاریخ معماری چه فایده‌ای دارد؟ در این صورت یک تاریخنگار معماری باید از خود بپرسد که  برای چه منظوری دست به تاریخنگاری معماری می زند؟ مخاطبانش کیستند و چه بهره‌ای از اثر تحقیقی او...

گفت‌وگو دربارۀ فایدۀ تاریخ معماری
حمید ندیمی

به نام خدا گفت‌وگو دربارۀ فایدۀ تاریخ معماری به کوشش حمیدرضا نوری‌مطلق آ‌ذر ۱۳۹۵، گروه دکتری دانشکدۀ معماری    تاریخ معماری چیست؟ پاسخ به این سوال مستلزم این است که بدانیم فایدۀ تاریخ معماری چیست؟ رویکرد شما نسبت به تاریخ معماری چیست؟ آیا فقط آثار معماری مسئلۀ ماست یا دوره‌های تاریخی نیز اهمیت دارد؟ منبع شناخت تاریخ، آثار معماری است یا متون تاریخی؟ بشر موجودی تاریخ‌مند است و نمی‌تواند از تاریخ فرار کند. یکی از زندان‌های بشر همین تاریخ است. بنابراین باید از تاریخ بیرون آمد تا (بتوان) از آن سؤال کرد. همانطور که ماهی نمی‌تواند از آب بپرسد، ما...

معماری برای موسیقی ایرانی
فرناز خندان

امشب بعد ازدو ماهی که از اجرای کیهان کلهر و اردال ارزنجان در تالار وحدت می‌گذرد، تصمیم گرفتم موضوعی را که مشغلۀ ذهنی‌ام در این مدت بوده، به صورت یادداشتی کوتاه بنویسم و سوالی را مطرح کنم که شاید دست‌آویز خوبی برای تحقیق دربارۀ فضاهایی در معماری ایران باشد که نیاز است در عصر و زمانۀ ما زاده شوند.   موضوع مربوط به درک و تجربۀ تازۀ من از فضای تالار وحدت و خواست و نیازی است که در خود به عنوان مخاطب موسیقی ایرانی احساس کردم. اجرای کیهان کلهر در تالار وحدت با تمام محاسنی که داشت و نقص‌های...

رنج تحقیق (۲): علی‌اکبر دهخدا
سینا سلطانی

رنج تحقیق (۲): علی‌اکبر دهخدا ۲۷ دی‌ماه ۱۳۹۵ ۱ علی‌اکبر دهخدا از بزرگ‌ترین مردان ایران در سدۀ حاضر است. این کمترین چیزی است که می‌توان در ستایش او گفت. دهخدا در چندین میدان برای ایران جنگید. در میدان مبارزه، برای آگاهی جامعه کوشید و صدای مردم دردکشیده شد. در میدان سیاست، برای اعتلای ایران تلاش کرد و در میدان تحقیق کاری کارستان کرد. دهخدا از نخستین کسانی بود که تلاش کرد نثر فارسی را از بیماری‌هایش برهاند. او طنز اجتماعی و انتقادی را وارد مرحله‌ای نو کرد و در گردآوری فرهنگ عامه نقش بسیار مهمی داشت. دهخدا در شاعری قریحه‌ای...

رنج تحقیق (۱): محمد قزوینی
سینا سلطانی

رنج تحقیق (۱): محمد قزوینی ۱۴ دی‌ماه ۱۳۹۵ ۱ مرحوم علامه میرزا محمدخان قزوینی به تعبیر مرحوم مجتبی مینوی از بنیان‌های ایران در سدۀ چهاردهم خورشیدی است. او پایه‌گذار تحقیقات علمی به شیوۀ دانشگاهی در ادبیات فارسی است. تصحیح متون به روش علمی در ایران در حدود صد سال پیش با کوشش‌های او آغاز شد. او حدود ۳۵ سال از عمر خود را در کتابخانه‌های کشورهای انگلیس و آلمان و فرانسه به این کار مشغول بود و رسائل بسیاری تألیف و نسخ متعددی را تصحیح کرد و پس بازگشت به ایران در ده سال پایانی عمر خویش هم مشغول کارهای...

در قربت مغرب
روح‌الله مجتهدزاده

سالها بود که سفر به سرزمین مغرب، جایی که در ایران اغلب با نام مراکش می‌شناسیم، هرچند نام رسمی آن "المملکه المغربیه" و نام رایجش "موروکو" است، به یکی از آرزوهایم بدل شده بود. همین اواخر این توفیق دست داد تا این آرزوی دیرین را جامه عمل بپوشانم و لذت سفر به مغرب را در جمعی گرم و صمیمی تجربه کنم. مغرب در نگاه اول سرزمین غرایب است. البته بخش عمده‌ای از این غربت را نگریستن از "چشمان غربی" رقم زده است. در چشمان غربی مغرب دروازه شرق افسانه ای است؛ دروازه راه بردن به سرزمین افسانه‌های "هزارویک شب" و...

رسالۀ معماری
زهرا اهری

هر زمان از پیشینۀ متون نظری معماری صحبت می‌شود از فقدان آن در ایران و وجود آن در غرب سخن به میان می‌آید و این مسئله مطرح می‌شود که از زمان ویترویوس در غرب رسالۀ معماری داشته‌اند. در اینکه ده کتاب معماری ویترویوس در قرن اول پیش از میلاد نوشته شده و در مورد وجوه مختلف معماری گفتگو می‌کند بحثی نیست. اما به نظر می‌رسد در گفتگو از این مسئله درکی امروزی از وضعیت آموزش و عمل معماری و رابطۀ بین نظر و حرفه بر وضعیتی تاریخی حمل می‌شود که نتایجی در بر دارد. می‌خواهم برخی از یافته‌هایم را بر...

درباره آغاز یک راه
سینا زارعی

در یادداشت دیگری نوشتم که سخن ما در حوزه‌های گوناگون از جمله هنر و معماری به چارچوب‌های خاصی محدود است. چنانکه دست‌کم در مدت کوتاه نمی‌تونیم خود را از بند آنها رها کنیم و هرچه خواستیم بگوییم! اینکه چنین چارچوب‌هایی چگونه شکل می‌گیرند و در گذر زمان چطور تغییر می‌کنند، نیازمند بررسی عوامل گوناگون است. در واقع ویژگی‌های سیاسی و اجتماعی و اقتصادی هر روزگار و دست‌های پیدا و پنهان قدرت، تغییرهایی از این دست را به تدریج رقم می‌زنند و پس از مدتی چارچوب‌های محکمی برای سخن گفتن ما می‌سازند؛ بنا بر این شناخت کامل هر ساز و کار...

اعتبار معماریانۀ سوال‌ها
زینب تمسّکی

به نام خداوند مهرگستر مهربان اگر موضوع‌هایی که علوم مرتبط با آدمی بدان می‌پردازند را در سه قالب واقعیت‌های انسانی، ارزش‌ها و تکالیف او بگنجانیم؛ چه از دنیای واقعیت‌ها و چه از ارزش‌ها و تکلیف‌های مرتبط با او سوال‌های بسیاری می‌توان پرسید. اگر معماری را ظرف زندگی آدمی در هستی بدانیم، در هر یک از این سه قالب سوال‌های بسیاری مرتبط با معماری خواهیم یافت. اما آیا همۀ این سوال‌ها لزوما در چارچوب تحقیق معماری قرار می‌گیرد؟ دایرۀ شمول تحقیقات معماری تا کجاست؟ ممکن است بتوان محدوده‌ ‌یا خطوط تمایزی برای آن در نظر گرفت و گفت «تحقیق در حوزۀ معماری» چه نیست؟ - خواهید گفت...

خردگرایی در معماری سنتی
روح‌الله مجتهدزاده

یکی از منظرهای جذاب و مورد توجه در بررسی‌ معماری سنتی کشورمان پرداختن به جنبه‌های معنایی و ابعاد شهودی این معماری است. چنین منظری، علی‌رغم ابعاد روشنگرش، به نوعی حجاب این معماری نیز محسوب می‌شود؛ زیرا برخورد نزدیک و امروزی با آن را برای نوآموزان این عرصه، و گاه برای معماران حرفه‌ای و منتقدان تاریخ معماری نیز، مشکل می‌سازد. در چنین رویکردی کمتر وجوه منطقی و خردمحور معماری سنتی تحلیل می‌شود؛ و اغلب بر وحدت الگو و نظام‌های کلی حاکم بر بناهای سنتی تاکید می‌رود. حال آنکه تحلیل معمارانه بناهای سنتی با معیارهای حاکم بر تحلیل بنا -که عمدتا محصول...

بازنگری در نسبت علم و معماری در جهان اسلام
جعفر طاهری

دانشوران درباره مفاهیم و نسبت علم و معماری در دورۀ اسلامی کمتر سخن گفته‌­اند و بیش از آنکه از مناسبات واقعی این دو سخن گویند به دانش تجربی معماران یا مبانی عرفانی مؤلفان آثار هنر و معماری پرداخته‌‌‌اند. مفاهیم حکمت، فلسفه و علم چندان مورد مفاهمه دانشوران معاصر تاریخ هنر و معماری نبوده است. هرچند معانی این لغات با یکدیگر تفاوت‌‌‌هایی دارند، اما در اینجا اعتباراً یک معنی را از آنها در نظر داریم؛ زیرا علوم یا آنچه قدما حکمت یا فلسفه نظری می‌‌‌خواندند دارای سه شاخه بود: مابعدطبیعه، تعالیم (ریاضیات) و طبیعیات. حکمت امروزه بر خلاف آنچه قدما در...

جنات عدن (۱)
مهرزاد پرهیزکاری

زین­ العابدین علی عبدی‌بیگ معروف به نویدی شیرازی، در نهم ماه رجب ۹۲۱ هجری قمری (۱۹ اوت ۱۵۱۵ میلادی) در شهر تبریز متولد شد. در تذکره­ های فارسی تنها به مختصری از شرح حال عبدی‌بیگ اشاره شده و در تمام آن­ها از شغل سیاق‌داری و هنر شاعری او تعریف شده است. عبدی‌بیگ مجموعه آثار خود را در سه دیوان جمع­آوری کرد، که بیشتر آن امروز در دست است و چند نسخه خطی از اشعار و آثار او در کتابخانه ­های باکو، لنینگراد، لندن و تهران نگهداری می ­شود. این سه قسمت، از سه خمسه تشکیل یافته که عبارتند از: اول...

کاربرد و تماشا (۳): صنایع دستی و فراورده‌های تکنولوژیک
روح‌الله مجتهدزاده

یکی دیگر از وجوه تفاوت پیشه‌وری و طراحی صنعتی مدرن، که پاز بر آن انگشت می‌گذارد، مقوله «تکنیک» است. تکنیک جوهر طراحی صنعتی مدرن است که به دگرگونی‌های فراوان و عمیقی در جهان پیرامون ما راه برده، اما همه این دگرگونی‌ها در مسیر و جهت یکسانی بوده و آن نابود کردن «دیگری» است. تکنیک پدیده‌ای بین‌المللی است که ساخته‌ها و فرایندها و آفریده‌هایش در همه‌جا یکسانند. تکنیک با از میان بردن خصلت‌های ملی و منطقه‌ای جهان را فقیرتر می‌کند و به برکت انتشار جهانی‌اش به رکود تاریخی خلاقیت بشر دامن می‌زند. خصلت منفی تکنیک را از منظر پاز، می‌توان در...

طراحی در بافت‌های تاریخی؛ درس‌گفتاری منتشرنشده از دکتر آیت‌الله‌زاده شیرازی،...
روح‌الله مجتهدزاده

حق در فلسفه اسلامی یعنی آنچه باقی است؛ قرآن می‌گوید کفی که با آب باران بر زمین جاری می‌شود یا آنچه در کوره‌ها هنگام ذوب فلزات گرانبها ظاهر می‌شود، می‌رود و درنهایت آنچه برای مردم سودمند است، در زمین باقی می‌ماند. [۱] در اینجا کف نمود باطل و امر گذراست و آب و فلزات گران‌بها بیانگر حق و امر ماندگار. پس در اینکه زمان همواره در حال تغییر و گذر است، شکی نیست؛ آنچه مهم است آن است که روند تغییرات باید ضرورتا مطابق حق، یعنی امر پایدار و نافع به حال مردم، باشد. تغییر امری است که در زندگی...

آیا «نوشته» دادِ خود را از «نقشه» در تاریخ بازخواهد...
مهرداد قیومی بیدهندی

روزگاری می‌پنداشتیم که در گذشته، تا پیش از دوران جدید، معماران خط نمی‌کشیدند، نقشه نمی‌کشیدند؛ یا اگر می‌کشیدند، بر زمین گچ و زغال و پنبه‌دانه می‌ریختند. بعداً از شواهد متعدد، از منابع نوشتاری و سندهای تصویری، دانستیم که معماران نامدرن هم خط می‌کشیدند. در بیهقی، خواندیم که مسعود غزنوی «خط‌ها کشید به دست عالی خویش» و در طبری خواندیم که انوشیروان فرمود نقشۀ انطاکیه را بر پوست کشیدند و رومیه را مطابق آن بنا کردند. با این حال، خوب می‌دانیم که تا پیش از دگرگونی آموزش و حرفۀ معماری در روزگار جدید، خط کشیدن بر همۀ کاروبار معماری مسلط نبود....

آن روی «ماه»ی که پشت شهر پنهان مانده و ما...
زینب تمسّکی

به نام خدا تماشای رمزآمیزترین پردۀ هنری هستی، جلوۀ نقره‌فام قرص ماهِ تمام بر صفحۀ سیاه شب، روزگاران درازی است که برای همۀ ساکنان سیارۀ زمین به صورتی یکسان میسر است. این روزها و در پرتو روشنی همارۀ چراغ‌برق و لامپ‌های ال‌ای‌دی شاید کمتر به یاد بیاوریم که فضای شب‌هایمان می‌توانسته جز این باشد. که شب‌هایی بوده که می‌شد روی ماه را در افقی وسیع، بی‌هماورد، به تماشا ایستاد و مردمی بوده‌اند که به انتظار تماشای تمام یا نو شدنش می‌ایستاده‌اند. که گذر پرتوش از روزن خانه‌هایشان یا گستردن فروغش بر بام‌ و ایوان‌هایشان را می‌دیدند و خوش می‌داشتند و هر...

طراحی در بافت‌های تاریخی؛ درس‌گفتاری منتشرنشده از دکتر آیت‌الله‌زاده شیرازی،...
روح‌الله مجتهدزاده

یادداشت حاضر متن سخنان زنده‌یاد دکتر شیرازی است، که در اولین جلسه کلاس طرح و معماری۷، دوره ارشدپیوسته دانشگاه هنر (دانشکده پردیس اصفهان)، دراسفند ۱۳۸۰  ایراد گردید. در آن زمان بنا بود این درس‌گفتار در سومین شماره مجله دانشجویی گذر منتشر گردد، اما به دلایلی آن شماره هرگز منتشر نشد. در روزهای اخیر، که افتخار حضور در جلسه معارفه دانشجویان ورودی جدید گروه مطالعات دانشگاه شهید بهشتی را داشتم، یکی از همکاران محترم و همکلاسان سابق، خانم دکتر کرباسی، به دانش مرحوم دکتر شیرازی در حوزه "طراحی در بافت تاریخی" به‌عنوان جنبه‌ای کمتر شناخته از شخصیت آن استاد فرزانه اشاره...

هندسۀ گردون، هندسۀ شکسته
حمید سهیلی

کاخ آپادانا از عالی‌ترین نمونه‌های معماری هخامنشی است. در این کاخ، معروف‌ترین و مهم‌ترین نقش‌های برجستۀ تخت جمشید بر کناره‌های دو راه‌پلۀ شمالی و شرقی کار شده‌اند. در این نقوش، ردیفی از حاجبان، پرده داران و سربازان که به طور یک در میان لباس مادی و پارسی در بر دارند دیده می‌شود که شکل پوشاک، کفش، کلاه، اسلحه و ابزار و آرایش موی سر و صورت آن‌ها ما را با خصوصیت زندگی مردمان آن دوره آشنا می‌سازد. مادها آریائی‌های کوچیده به منطقۀ آذربایجان در شمال غربی ایران و پارس‌ها آریائی‌های مستقر در منطقۀ فارس در جنوب ایران بودند. با نگاهی...

لزوم پرداختن به تاریخ اعتنای ایرانیان به معماری و معماران...
مهرداد قیومی بیدهندی

تصور رایج این است که ایرانیان تا پیش از روزگار جدید اعتنایی به معماری و معماران مغرب‌زمین نداشته‌اند. می‌گویند با شکست ایران در جنگ‌های ایران و روس بود که ایرانیان به ضعف خود در برابر سرزمین‌های واقع در بیرون دارالاسلام ــ بیشتر در «غرب» ایران ــ واقف شدند و به آموختن فنون نظامی و مهندسی استحکامات روی آوردند؛ و همین مبدأ روی کردن به معماری اروپا/ فرنگ شد. اما از منابع نوشتاری‌ای که پیش از این روزگار پدید آمده است چیز دیگری برمی‌آید. نظامی در حکایت معروف ساختن کاخ خَوَرنَق، می‌گوید نُعمان در پی معماری برجسته برآمد که کاخی بی‌تا...

کاربرد و تماشا (۲): پیشه‌وری و طراحی صنعتی
روح‌الله مجتهدزاده

پاز در ادامه مقاله خود به انقلاب صنعتی، که آن را سیمای دیگری از انقلاب هنری می‌داند، می‌پردازد؛ و طراحی صنعتی را با صنعت‌گری یا پیشه‌وری مقایسه می‌کند. از نظر پاز آرمان طراحی صنعتی رسیدن به نوعی ناپیدایی است، گویی اشیاءِ کاربردی هر اندازه کمتر به چشم بیایند زیباترند. «طراحی صنعتی در آرزوی اشیایی است که همچون جن‌ها، خدمت‌گزارانی خاموش و نامحسوس باشند. درست برخلاف پیشه‌وری که حضوری مادی است و از راه حواس به درون ما راه می‌یابد و در آن همواره از اصل سودمندی به نفع سنت، خیال‌پردازی و حتی بوالهوسی صرفنظر می‌شود». به عقیده پاز دوگانه زیبایی-سودمندی...

از گرافوس تا گِرس‌هاپر
یحیی سپهری

آیا تا به حال اسم «گرافوس» را شنیده‌اید؟ گرافوس [۱] یک قلم ترسیم بود که در سال‌های دهۀ ۳۰ و ۴۰ شمسی برای طراحی معماری استفاده می‌شد. دانشجویانِ آن سال‌ها با این قلم خاطره‌ها دارند. کار با این قلم دشوار بود. هنگام کار با آن، معمولاً دست‌های استفاده‌کننده جوهری می‌شد و خطر کثیف شدن کار نیز همواره وجود داشت. پس از ترسیم چند خط، سرِ قلم باید شستشو می‌شد. پر کردن گرافوس از جوهر هم کاری دشوار بود و مهارت خاصی می‌طلبید. گرافوس علی‌رغم همۀ محدودیت‌ها، قابلیت‌هایی هم داشت. گرافوس نوک‌های قابل تعویض داشت و این نوک‌ها امکان ترسیم خطوط...

سرآغاز
محمدمهدی عبداله‌زاده

از خدا جوییم توفیق ادب / بی‌ادب محروم ماند از لطف رببی‌ادب تنها نه خود را داشت بد / بلکه آتش در همه آفاق زدهر چه بر تو آید از ظلمات و غم / آن ز بی‌باکی و گستاخیست همهر که بی‌باکی کند در راه دوست / ره‌زن مردان شد و نامرد اوستاز ادب پرنور گشته ا‌ست این فلک / وز ادب معصوم و پاک آمد ملکبُد ز گستاخی کسوف آفتاب / شد عزازیلی ز جرأت رد باب  

تلقی‌ها و نظرگاه‌ها دربارۀ معماری اسلامی
محمدمهدی عبداله‌زاده

منظور از هنر و معماری اسلامی نزد محققان مختلف، بنا به رویکرد و نظرگاهشان، متفاوت است. این رویکردها به هنر و معماری اسلامی را می‌توان در دو گروه کلی دسته‌بندی کرد: ۱. رویکرد کسانی که هنر و معماری اسلامی را امری تاریخی می‌شناسند و در آن چارچوب بررسی‌اش می‌کنند. از نظر ایشان هنر و معماری اسلامی پدیده‌ای است که به اعتبار وقوع در زمان و مکان خاصی این نام را به خود گرفته است. تعاریف ایشان از معماری اسلامی نیز متناسب با این تلقی است؛ مانند اینکه «هنر و معماری اسلامی عبارت است از هنری که هنرمندان یا صنعتگرانی که...

یاد استاد؛ نوشتاری در رثای سیدباقر آیت‌الله‌زاده شیرازی
روح‌الله مجتهدزاده

این نوشته اول بار در شهریورماه ۱۳۸۶ به مناسبت درگذشت استاد فرزانه جناب آقای دکتر آیت الله زاده شیرازی به رشته تحریر درآمد. خلاصه ای از آن در همان نخستین روزهای پس از تحریر در روزنامه اعتماد ملی و اصل آن در مهرماه همان سال در شماره45 مجله معمار به چاپ رسید. بد ندیدم در این روزها، که مصادف با نهمین سالگرد درگذشت آن استاد فرزانه است، بار دیگر آن متن را منتشر سازم. امیدوارم این کار به شناخت بهتر آن استاد فرزانه، خصوصا برای نسلی که محضر ایشان را درک نکردند یا کمتر درک کردند، یاری رساند و ذره‌ای...

ساختن و آفریدن و حق داشتن ــ ۴
مهرداد قیومی بیدهندی

در پاره‌های پیشینِ این یادداشت، گفتیم که وقتی پا از دایرۀ خصوصی‌مان بیرون گذاشتیم، مکان آکنده از حقوق انسان‌های دیگر است. معماران مدام با حقوق انسان‌ها درگیرند و اگر به این حقوق توجه نکنند، ناگزیر برخی از آنها را زیر پا می‌گذارند. یکی از حقوق انسان‌ها این است که بناها و مکان‌هایی که برای آنان می‌سازیم وظیفه/ کارکردی را که قرار بوده است برآورند به‌درستی برآورند؛ دیگری این است که سقف بر سر آنان خراب نشود؛ و مانند اینها. گفتیم که بیشترِ این «وظیفه»های بنا را می‌شود با انواع «صورت»ها برآورد. اما کدام‌یک از این انواع صورت‌ها و هیئت‌هاست که...

ساختن و خواندن ( بخش اول): گوش دادن به صدای...
علی طباطبایی

چند وقت پیش برای یک پروژه طراحی داخلی به ساختمانی اداری رفتم. یک طبقه از ساختمان به جای استراحت و خوش آمدگویی به مشتریان اختصاص یافته بود و کارفرما از وضعیت آشفته و سردرگم آنجا راضی نبود. اشیا مختلف و منفرد زیبای بسیاری در آن جا بود و قبل از گروه ما، گروهی دیگر تجهیزاتی خریده بود و در سالن چیده بود . چراغ ها، مبل ها و صندلی ها همگی از نمونه های ژورنال های خارجی و با قیمت های آنچنانی دور هم جمع شده بودند، اما ترکیب بدون تناسبِ شکل و رنگ آن ها با یکدیگر و نبود...

نامِ جای‌ها (۱): جای‌نام‌شناسی (Toponymy)
پریسا رحیم‌زاده

واژگان و به دنبال آن نام‌ها همیشه برایم جذابیت داشته است. در دورۀ کار روی پایان‌نامۀ کارشناسی ارشدم، با عنوان دروازه در شهرهای قرون اولیۀ اسلامی،[۱] نام دروازه‌ها یکی از معدود اطلاعات در دسترس بود. به نظرم آمد، در این سخت‌یابی اطلاعات دربارۀ معماری و شهرهای سده‌های نخست اسلامی، نمی‌شود از این همه دادۀ بی‌دریغ متون تاریخی راحت گذشت؛ نتیجۀ آن فصلی از رساله شد با عنوان «نام دروازه». در جستجوها برای نگارش این فصل با حوزه‌ای از مطالعات به نام Toponymy یا «جای‌نام‌شناسی» آشنا شدم که در میان گذاشتنش خالی از لطف نیست. جای‌نام‌شناسی حوزه‌ای میان‌رشته‌ای است که با...

خانۀ مادربزرگ: تجربه‌ها
زینب تمسّکی

یکم. یگانه دخترش پزشک است و روز و شبش به کار می‌گذرد. گفت به او سپرده اگر پیر و دست و پاگیر شد بی‌تامل رهسپار سرای سالمندانش کند. به نظرش آنجا با حضور هم‌سن و سالانی که مجال گفتگو با ایشان فراهم است اتفاقا جای خیلی خوبی است. دوم. طرح کلی خانه‌شان دو مستطیل کشیده است در دو سوی حیاطی بزرگ. مادربزرگ حالا پا به نهمین دهۀ عمر گذاشته و شب‌ها خواب ندارد و واگویه‌هایش خواب را بر باقی اهالی خانه حرام می‌کند. دلشان نمی‌آمد برایشان خانۀ مستقلی بگیرند. می‌خواستند بتوانند ساعت به ساعت به او سر بزنند. همین چند...

برگردان گاه‌شماری قمری به شمسی در متون؛ و پی‌آمدهای آن...
مهرزاد پرهیزکاری

این اواخر در برخی کتاب‌ها، مقالات، سخنرانی‌ها و حتی گفتگوها؛ شاهد جایگزینی تاریخ (گاه‌شماری) قمری با تاریخ شمسی (خورشیدی) در وقایع دوره معاصر و قاجار هستیم. مثلاً تاریخ امضای مشروطه، به هجری شمسی بیان می‌شود... بدون اینکه اشاره‌ای به گاه‌شماری قمری آن ‌گردد...  تا قبل از دوره پهلوی گاه‌شماری مورد استفاده در متون تاریخی، کتیبه‌ها، اسناد و... هجری قمری بوده و این نظام گاه‌شماری، ترتیب و جایگاه زمانی پدیده‌ها و رویدادها را در پهنه تاریخ مشخص می‌نموده است. پی بردن به فاصله زمانی رویداد تا حال حاضر، با گاه‌شماری قمری راحت نیست و نیاز به محاسبه دارد؛ لذا بسیاری که...

کاربرد و تماشا (۱): دوگانه زیبایی-کارایی
روح‌الله مجتهدزاده

یادداشت حاضر خلاصه‌ای از مقاله «کاربرد و تماشا» از کتاویو پاز، شاعر و نویسنده و منتقد مکزیکی، است. تا آنجا که می دانم این مقاله تنها یکبار در سال 1376 و در کنار چند مقاله دیگر به زبان فارسی منتشر شده [۱] اما از آنجا که موضوعات مطرح در آن در نوع خود جالب و تامل انگیز است، فکر کردم معرفی و مرور اجمالی آن در قالب یادداشتهای این وب نوشت خالی از لطف نباشد. مقاله، نوشتاری نسبتا طولانی با موضوعاتی متنوع است؛ سعی کردم خلاصه آن را در سه بخش و تحت سه زیر عنوان تهیه کنم تا استفاه...

طراحی معماری از من فرار می‌کند!
زهرا برادران

یا هوطراحان بناهایی که این روزها در شهرهای بزرگ و کوچک کشورمان ساخته می‌شود، چه کسانی هستند؟ مهندس معمارند؟ مهندس عمرانند؟ یا غیره؛ اگر معمارند، چگونه معماری هستند؟ چه توانایی‌ها و مهارت‌هایی دارند؟ در اوضاع امروز ساخت‌وسازِ کشور، چگونه معماری می‌تواند طراحیِ معماری کند؟آن روزها که دانشجوی کارشناسی معماری بودم برای انجام پروژه‌های درسی مهارت‌هایی لازم بود؛ کمترش را در دانشگاه یادمان دادند و برای کسب بیشترش روانۀ کلاس‌های مختلف می‌شدیم. بیشتر تشویقمان می‌کردند مهارت‌های اسکیس زدن را یاد بگیریم و به قول معروف دستمان را قوی کنیم. ما هم برای اینکه در ژوژمان‌ها اغلب پروژه‌هایی که راندوهای خاص‌تری داشتند...

دلالت‌های آثار معماری (۱)
سینا سلطانی

درک ما از پدیده‌ها در عالم بر اساس دلالت‌هایی که برای ما دارد تغییر می‌کند. اینکه یک پدیده چه به ذهن ما می‌آورد و تداعی کنندۀ چه چیزی است و چه واقعه‌ای یا خاطره‌ای را برای ما زنده می‌کند در مواجهۀ ما با آن پدیده اثرگذار است. ما بر اساس جهان ذهنی‌مان نسبتی خاص با یک پدیده بر قرار می‌کنیم و رابطۀ ما با پدیده‌ها بر اساس تداعی‌هایی که آن پدیده برای ما دارد شکل می‌گیرد. بر این اساس ممکن است که پدیدۀ ثابت در ذهن افراد متفاوت تداعی‌های متفاوتی داشته باشد. این اختلاف می‌تواند در سطوح گوناگون باشد: تفاوت...

بانی و معمار
یحیی سپهری

معمار خالق اثر معماری است. اما فقط معمار در پدید آمدن یک اثر معماری سهیم نیست. معمولاً معمار خودْ بانی اثر نیست بلکه شخص یا سازمانی به نام کارفرما اثر را به معمار سفارش می‌دهد و هزینه‌ی آن را می‌پردازد. خواسته‌ها، اندیشه‌ها و نیز میزان هزینه‌ی او در پدید آمدن محصول نهایی مؤثر است. شاید اگر نقش بانی و کارفرما را در پدید آمدن اثر معماری نبینیم نیمی از داستان را نادیده گرفته‌ایم. گاهی نظرات معمار و بانی در تقابل با هم است.چندی پیش، در مرکز اسناد ملی ایران به صورت کاملاً اتفاقی سندی [۱] یافتم که من را درباره‌ی...

سال‌های دور زندگی پوپ
روح‌الله مجتهدزاده

موضوع یادداشت حاضر شرح سال های نخستین زندگی آرتر آپم پوپ، هنرشناس و پژوهشگر مشهور هنر ایران، است. انگیزه این یادداشت کمبود منابع، و گاه تناقض میان منابع موجود، پیرامون سالهای نخستین زندگی پوپ به زبان فارسی است. به عنوان مثال پیرامون علایق هنری، تحصیلات و زمینه کاری پوپ، پیش از آشنایی با هنر ایران، اطلاعات چندانی موجود نیست. در معدود منابع موجود نیز تناقض فراوان است، به گونه ای که حتی بر مواردی چون شخصیت آکادمیک پوپ و میزان و نوع تحصیلات وی نیز اتفاق نظر وجود ندارد. به عنوان مثال در بسیاری از زندگی‌نامه‌های اینترنتی موجود، به زبان...

ساختن و آفریدن و حق داشتن- ۳
مهرداد قیومی بیدهندی

در دو پارۀ نخست این نوشته، در قالب مثال‌هایی، از تفاوتِ این دو حالت گفتیم: نخست اینکه تابلو نقاشی‌ای بکشم و بر دیوار خانه‌ام بیاویزم یا در نگارخانه‌ای بگذارم تا کسی آن را بخرد و به خانه‌اش ببرد؛ دوم اینکه همان نقش را در ابعادی بزرگ‌تر بر دیوار خانه‌ام در خیابان بکشم. در اولی، کسانی که پای «حق افراد»ی در میان است که اهل خانه یا میهمان من‌اند. در دومی، پای حق «همۀ انسان‌ها»یی در میان است که ممکن است از آن خیابان بگذرند. پیداست که در خصوص معماری، موضوع حقوق انسان‌ها خیلی پیچیده‌تر و دشوارتر است؛ زیرا این حقوق...

اصل و فرع معماری ما
زینب تمسّکی

خانه از پای‌بست ویران استخواجه در بند نقش ایوان است       عقل را نه توان تمیز میان خیر و شر که توانایی تشخیص میان دو خیر و یا دو شر دانسته‌اند. یعنی عاقل قادر است از میان دو خیر برتر آنها و از میان دو شر فروتر آنها را شناسایی کند. با این حساب عقل با تشخیص اولویت‌ها نسبت مستقیم دارد. تشخیص اولویت‌ها برای ما آنچه اصلی است را از آنچه فرعی است متمایز می‌کند و ما را به سوی گزینش مهم‌ترین‌ها و سپس مهم‌ترها (الاهم فالاهم) سوق می‌دهد.       فرآیند طراحی معماری جریان مداومی از...

پیشنهادهایی برای ساماندهی و آماده‌سازی منابع تحقیق‌های تاریخی برای رایانه...
مجید حیدری

جستجو در منابع از مهم‌ترین مقدمات و بخش‌های تحقیق در تاریخ معماری است. رایانه و شبکه، امکان‌های فراوانی برای جستجو ایجاد کرده‌اند اما محققان تاریخ معماری ایران (و شاید همۀ محققان تاریخ) چندان از این امکان بهره نبرده‌اند. در چند بند این نوشته سعی می‌کنم افق ممکن چنین کارهایی را برای چند دسته منبع بیان کنم. ناگفته پیداست که این امکان‌ها را می‌توان به صورت اینترنتی برقرار کرد. و باز پیداست که بانکی متمرکز پیش‌نیاز این کار است. کتاب‌های چاپی امکان جستجوی متن در این دسته منابع، نیاز محققان تاریخ معماری است. این امکان، جنبه‌هایی حقوقی دارد اما پیشینۀ تجربه‌های...

شهرهای خاموش
ناصر چگینی

سنگ قبرها اسناد مستقل از آدمیانی است که می‌‌دانستند از خاک برآمده و بر خاک می‌شوند و این روند برآمدن و برافتادن همچنان در آینده استمرار می‌یابد. اما از آنجایی که نسل‌های رفته به سرعت فراموش می‌شوند، اسناد آنها نیز در انزوای شهرهای خاموششان ـ یعنی گورستان‌هاـ از یاد می‌رود و زندگان در شهرها و روستاهایشان، یاد نیاکان را چون شناسنامه‌هایشان باطل می‌کنند و در سراشیبی نسیان رها می‌سازند.      گورستان‌ها در واقع نمایشی از حیات اجتماعی، اقتصادی، علمی و فرهنگی بشر است. جای خفتن آنهایی است که اندیشۀ زندگی کردن و رشد و تحوّل را به ما به ارث...

نکته‌هایی دربارۀ «ده حکایت معماری»
مهرداد قیومی بیدهندی

برخی از دوستان نکات و پرسش‌هایی دربارۀ کتابچۀ این‌جانب با عنوان ده حکایت معماری مطرح کرده‌اند. در اینجا توضیح مختصری دربارۀ برخی از جوانب و پرسش‌ها عرضه می‌کنم: ۱. همۀ ما احوال و ساحت‌های مختلفی داریم. شما ممکن است روز در دانشکده درس بخوانید یا درس بدهید و شب ساز بزنید یا نقاشی کنید. بعد هم شاید وقتی پیش بیاید که نتیجۀ آن نواختن‌ها و کشیدن‌ها را منتشر کنید و در اختیار دیگران بگذارید. البته هم درس دادن و هم غذا پختن و هم ساز زدنِ ما از یک نفر، از خود ما، برمی‌خیزد و اینها ناگزیر به هم پیوند دارند؛ اما...

چرا بناهای ساده‌ساخت را فراموش می‌کنیم؟
مهرزاد پرهیزکاری

آیا از روی بناهای فاخر می‌توان معماری را شناخت؟ چرا اغلب تاریخ معماری بر اساس بناهای فاخر نگاشته می‌شود؟ چرا همیشه بهترین‌ها برای مطالعه انتخاب می‌شوند؟ در صورتی که تعداد کمتری دارند... برای مطالعه آب و هوای یک منطقه حتماً نیاز به نمودار حداکثر دما است، اما این نمودار به تنهایی نمی‌تواند معرف وضعیت گرمای آنجا باشد... چرا از نمودار حداکثر برای شناخت معماری استفاده می‌شود...؟ این‌ها سوالاتی است که همواره ذهنم را مشغول می‌کنند... با اینکه پاسخ‌شان ساده است. مشابه این جریان، تاریخ‌نویسی متداولی است که تاریخ ملل را بر اساس حاکمان و اقدامات آنها می‌نگارد. نقدهایی که به تاریخ‌نویسی...

نکته‌ای در باب سنت ترسیم نقشه‌های جغرافیایی و تاثیر احتمالی...
روح‌الله مجتهدزاده

چندی پیش به مناسبت مطالعه‌ای که راجع به جغرافیای سرزمینهای اسلامی انجام می‌دادم، به نکته‌ای درباره سنت ترسیم نقشه‌های جغرافیایی برخوردم که مدتی است ذهنم را مشغول داشته؛ یادداشت حاضر و فرضیه‌ای که در آن طرح می‌گردد، ماحصل آن مشغله ذهنی و جستجوهایِ پیرو آن است. سنت ترسیم نقشه جغرافیا در جهان اسلام از جهاتی چند با شیوه‌های امروزی ترسیم نقشه متفاوت است. یکی از بارزترین جنبه‌های این تفاوت در شیوه جهت‌گذاری نقشه‌هاست. در این نقشه‌ها، بر خلاف نقشه‌های امروزی، شمال نه در بالا که در پایینِ نقشه است. بدین ترتیب در ترسیم این نقشه‌ها همواره نواحی جنوبی در بالا،...

سرزمین وسیع گذشته
سینا زارعی

چندی پیش با بنیادی به نام حاجی‌بابا آشنا شدم که گویا در نیویورک فعال است و اغلب به مطالعه و جمع‌آوری فرش‌های شرقی می‌پردازد. تصویری که این بنیاد بر صفحه اول پایگاه اینترنتی‌اش گذاشته، مرا به فکر فرو برد. تصویری که در نگاهی گذرا هم آشناست و ما را به یاد بسیاری از تصویرهای مشابه و حال و هوایی خاص می‌اندازد. دورنمایی از مردم روزگار دور که با شترهایشان روی ریگ‌های بیابان نشسته‌اند، چادری را در گوشه‌ای دیگر افراشته‌اند و البته مقابلشان برج‌های بلند، به مثابه عناصر دنیای نو خودنمایی می‌کنند. نشانه‌های آشنای تصویر را بگذارید کنارِ نوشته the hajjibaba club که انگار از...

تولد دوباره
علی طباطبایی

آدمی نیازمند تغییر مختصات وجودی خود نسبت به گذشته است تا به این ترتیب معنایی غنی تر از زندگی بیابد. پوست انداختنی که در آن به مدد نیرویی درونی، از خود بیرون جهد و فراتر از هیچستانِ پوست مردة اش به نظمی تازه تمام گذشته را بنگرد. او نیرویی برای رهایی از بند می خواهد. بند تعلقاتی پوسیده به جسد تمام اولین­ پیوندهایی که روزی معنایی داشته اند، اما اکنون و در گذر جریان زندگی، تنها علت باقی مانده برای وجودشان همین اولین بودن آن­هاست. اولین پدر، اولین مادر، اولین خانه، اولین عشق، اولین جهان. تعلق و پیوند به اولین...

ساختن و آفریدن و حق داشتن- ۲
مهرداد قیومی بیدهندی

پارۀ قبلیِ این یادداشت با این سخن به پایان رسید که هرکسی حق دارد هرچه دلش خواست روی دیوار اتاق خصوصی خود نقاشی کند. به همین نحو، چون او مالک دیوارِ خانۀ خود در خیابان نیز هست، پس می‌تواند هرچه دلش خواست روی دیوار خانۀ خود در خیابان هم بکشد. گفتیم که کمابیش همۀ ما با شنیدن این جمله برمی‌آشوبیم و با آن مخالفت می‌کنیم. این کار را روا نمی‌شماریم و می‌گوییم کسی حق ندارد روی دیوار خانۀ خود در خیابان تصویری بکشد که مایۀ آزار رهگذران بشود. بزرگی می‌گفت: یکی از دوستان قدیمم که نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئاتر است...

مرگ و شهر
زینب تمسّکی

مرگ و شهر شاید عنوان نابخردانه‌ای به نظر برسد. شهر را با مرگ چه ‌کار؟ و مرگ را با شهر؟ ******* سال‌ها پیش، برای اولین بار،  از پس توصیفات سینوهه [۱] از شهر مردگان و زندگان و آداب و تشریفات زندگی مصریان بود که فهمیدم شهری جز آن شهرها که ما امروز در آنها روزگار می‌گذرانیم هم هست؛ یا لااقل می‌توانست باشد. روزی که توصیفات بروگش از تهران قاجاری را می‌خواندم و سخن از گورستان‌های درون شهر بود که محل گذر هرروزۀ مردم بودند و پنج‌شنبه و جمعه‌ها تفریحگاه و زیارتگاه مردمِ شهر[۲]؛ فهمیدم که زندگی در کنار مرگ و...

ما و اقیانوس کم‌عمق دوست‌داشتنی‌مان
بیتا قهرمانی

دوستانم می‌دانند که به سبب علاقه‌ام به علوم انسانی (که معتقدم معماری هم یکی از آنهاست) مشغول تحصیل در رشتة روانشناسی شده‌ام. چون یکی از اهدافم از این تصمیم، یافتن راهی برای برقراری ارتباط کاربردی بین این دو رشته بود، از ابتدای کارم، سعی کرده‌ام بیشتر روی حوزه‌های مشترک معماری و روانشناسی متمرکز باشم و موضوعات پروژه‌های درسی‌ام را هم در همین راستا انتخاب می‌کنم. در ترمی که گذشت، برای درس روش تحقیق موضوعی دربارة رضایت ساکنان یک خانه از کیفیت خانه‌شان را انتخاب کرده بودم. برای نوشتن پروپوزال حتماً باید ۶۰ مورد را در پیشینه‌ام بررسی می‌کردم و اینجا...

ساختن و آفریدن و حق داشتن- ۱
مهرداد قیومی بیدهندی

درست است که هیچ کار آدمی نیست که به حیطۀ خود او محدود بماند و عمل او هرقدر هم که خصوصی و محدود باشد، خواهی‌نخواهی و کم یا بیش، در بیرون از دایرۀ امور خصوصی او اثر می‌گذارد. با این حال، می‌شود بر سر این توافق کرد که دامنۀ اثر برخی از رفتارهای هر کس بیشتر به قلمرو خصوصی او مربوط است و کمتر به قلمرو انسان‌های دیگر وارد می‌شود. من می‌توانم در خانه‌ام شعر بگویم و خط بنویسم و ساز بزنم و آواز بخوانم. مادام که صدای ساز و آوازم را دیگران نشنوند و مجبور به شنیدن آن نباشند،...

ما و دیگران
فاطمه پروانه

واقعیت آن است که «ما» و «دیگرانی» وجود دارد. مایی که یک چیزی به نام «تاریخ معماری» می‌شناسیم و دیگرانی که نمی‌شناسند. این «دیگران» اتفاقا غریبه هم نیستند! از جنس خود ما هستند. معمارند. استاد معماری‌اند. دانشجوی معماری‌اند. از قضا دانشگاهی‌اند! و از قضا اصلا چیزی به نام «تاریخ معماری» نمی‌شناسند. نمی‌شناسند نه اینکه قبول ندارند، اصلا نشنیده‌اند. می‌گویند ما «معماری» داریم، «تاریخ» هم داریم. «تاریخ معماری» را از کجا آورده‌اید؟ یا می‌گویند شما معمارید، سعی کنید در حوزة معماری مطالعه و پژوهش کنید، تاریخ که در حوزة ما نیست؛ تاریخ را دانشجویان تاریخ می‌روند دنبالش. و می‌گویند بعله ......

یادداشتی در باب «یادداشت»
روح‌الله مجتهدزاده

این یادداشت، به شهادت محتوای آن، باید نخستین یادداشت در مجموعه یادداشت‌هایی می‌بود که به حول و قوه الهی در آسمانه خواهم نوشت. اما اندیشه نوشتن این یادداشت در مراسم افتتاح آسمانه شکل گرفت؛ و با توجه به الزامی که، به درستی، از سوی گرادنندگان وبگاه برای ارائه یک یادداشت پیش از رونمایی از وبگاه وجود داشت، تقدیر چنین شد تا این یادداشت دومین باشد. موضوع یادداشت حاضر "یادداشت" است. شاید بتوان پرسش آغازین آن را اینگونه تعبیر کرد که «چرا باید یادداشت بنویسیم؟». این پرسشی است که البته در درون خود می‌تواند پرسشی دیگر نیز داشته باشد، اینکه اساسا...

علم جال
سینا سلطانی

اولین یادداشت این وبلاگ قرار بود مدت‌ها پیش نوشته شود. وقتی دوستان عزیز متولی راه‌اندازی وبلاگ تماس گرفتند و از ما خواستند که مطلبی بنویسیم موضوعات مختلفی به ذهنم آمد. اما همان‌ روزها به موضوع خیلی جالبی برخوردم و تصمیم گرفتم یادداشتی دربارۀ آن بنویسم. از آن زمان مدت زیادی گذشت و با زحمات دوستان اساس وبگاه گذاشته شد و دوباره قرار شد نوشتن یادداشت‌ها را شروع کنیم. برای همین دوباره یاد آن موضوع افتادم و این بار عزمم را جزم کردم که به انجامش رسانم. برای این کار باید نسخه‌ای خطی از کتابخانه‌ای معتبر می‌گرفتم. کتابخانه نسخۀ خطی را...

مرمت و الهام شاهانه
نوشاد رکنی

![](/assets/img/posts/3-1.jpg){: .img-float-left} سال گذشته، وقتی دوستان خبر ایجاد سایت آسمانه را دادند بسیار به شوق آمدم. نه به خاطر این‌که حرف‌های گفتنی‌ام زیاد باشند و دنبال گوش و چشمی بگردم که او را شریک کنم؛ برعکس… دوستانی که مرا می‌شناسند می‌دانند چقدر در نوشتن تنبلم و کم‌توان. هیچ‌گاه نشده که چیزی بنویسم و ساعتی بعد از نوشتنش پشیمان نشده باشم. وقتی می‌نویسم حس می‌کنم نوشته‌هایم خامند و ابتر، مثل جنینی که به زور به دنیا آورده باشندش و همه عمر - اگر عمری برایش تقدیر باشد – رنج ناقص بودن و ناتمام بودنش را باید عمری تحمل کند.

معماری میدان
حمیدرضا جیحانی

این که ما امروز میدان شهری نداریم و با آداب زندگی در آن نیز بیگانه‌­ایم، فهم ما را از شهر و حیات شهری با نقصان مواجه می­‌کند و مهم‌­تر این­که از کیفیت فعالیت‌­های اجتماعی ما نیز می­‌کاهد. جدای از میدان‌­های مهم که بیشترشان را خراب کرده‌­ایم و همچنین میدان­‌ها و میدانچه‌­های درون محلات، آخرین میدان‌­های واقعیِ ساخته­‌شده در ابتدای سدۀ حاضر نیز فاقد کارکرد اصلی خود هستند. نمونه‌­اش میدان مقابل مسجد میرعماد کاشان است که توقفگاه خودروها است و همچنین میدان مجاهدین یزد که لابد گردشگاه خودروها است. نمونه­‌های قدیمی‌­تر هم وضع بهتری ندارند؛ میدان گنجعلیخان کرمان که تا ۲۰-۳۰...

مساله مرزها در مطالعه تاریخ معماری
روح‌الله مجتهدزاده

چندی پیش در یکی از گروه‌های تلگرامی دوستانه مستندی کوتاه به دستم رسید که محتوای تامل برانگیزی داشت. ایده اصلی فیلم، همبستگی و خویشاوندی انسان‌ها از نژادها، ملیت‌ها و مذاهب گوناگون بود. سازندگان، این ایده را با به عمل آوردن آزمایش دی.ان.ای از گروهی افراد، با ملیت و نژادهای مختلف، که هریک علاوه بر علاقه و تعصب نسبت به نژاد و ملیت خود، نسبت به افرادی از نژاد یا ملیت دیگر حس منفی داشتند؛ اجرایی کرده بودند. نتایج آزمایش در شکستن بتهای ذهنی شرکت کنندگان بسیار اثرگذار بود. بر خلاف آنچه شرکت‌کنندگان در ابتدا تصور می‌کردند هیچ نژاد یا ملیت...

پنجره‌ای پیشِ رو
سینا زارعی

هر روز با گفتارها و نوشتارهایی مواجهیم که از گذشته خبر می‌دهند. موضوع برخیْ هنر و معماری است و تعمق و تأمل در آنها بخشی از مسیر کار ما را شکل می‌دهد. اغلب چنین متن‌هایی را مجموعه‌ای از خبر و نظر دربارۀ بناها و بانیان و بنّایان می‌دانیم که در بهترین وضع، می‌توانیم شواهدی بجوییم و صدق یا کذب آنها را مشخص کنیم. مجموعه‌ای منسجم یا پراکنده از وقایع و واقعیت‌های هنر و معماری که آزمودن صحت آنها پایان مسیر تحقیق است. اما آشکار است که می‌توانیم اندکی دورتر بایستیم و از چیستی و چگونگی پیدایش آن گفتار و نوشتار...

تیشه‌داری
مجید حیدری

استاد اخوی‌یان متولد سال ۱۳۰۵ هستند و اکنون نود ساله. کتاب تیشه‌داری: گذری بر آثار استاد محمدقاسم اخوی‌یان، معمار سنتی خراسان را آقای محمدمهدی اخوی‌یان نوشته‌اند و فرهنگستان هنر چاپ کرده است. در فصلی از این کتاب به عنوان «گفته‌های یک تیشه‌دار» سخنانی مستقیماً از استاد نقل شده است که جواهر تراش خورده است. سه بند از آنها را انتخاب کرده‌ام و بی توضیحی در ادامه نقل می‌کنم. ان‌شاءالله عمرشان طولانی باشد. آجرهای من الگو ندارند، تماماً خیالی هستند، انگار کسی دست مرا می‌گیرد و روی آجر خط و طرح ایجاد می‌کند. تا آجر تراش دست به تیشه دو دم خود...

آن لحظهٔ نابِ آغاز دوستی
علی طباطبایی

فرض کنید عصر از دانشگاه یا محل کارتان بیرون آمده‌ید و در خیابان برای خودتان خوش خوشان راه می‌روید. نزدیکی های محل کار غریبه­‌ای را می بینید که از دور به شما خیره شده و مستقیم به سمتتان می آید. همین که به یک قدمی­ تان می­‌رسد می­‌ایستد و سراسیمه و بی هیچ مقدمه­‌ای می­‌گوید « من نیاز به بیان احساسات دارم. می­‌شود احساساتم را به شما بگویم؟». عکس­ العمل شما چیست؟ خیلی طبیعی و ممکن است حوصله نداشته باشید یا « دلتان نخواهد» که «حرف­ های دلش» را بشنوید. معذرت می­‌خواهید و می­‌گویید:«ببخشید اگر ممکن است حرف دلتان را...

معماران و هندسه
سمیرا فتحی

تاریخ معماری و تحقیق درباره معماری گذشته بدون تردید راهی است برای شناخت بهتر میراثی که امروزه در اختیار ماست. تحقیق و بررسی معماری در ادوار پیشین تنها منحصر به شناخت اثر معماری و کالبد فیزیکی آن نیست؛ بلکه ما برای درک بهتر و جامع‌تر معماری نیازمند شناخت جوانب دیگری از زمینه و سیاق اجتماعی و تاریخی اثر معماری هستیم که در حقیقت هستی و چگونگی به و جود آمدن اثر را برای ما تبیین می‌کند. وجوهی چون پرداختن به ساز و کار معماری در بستر تاریخی و فرهنگی خاص اثر، شناخت معمار در مقام خالق اثر و شناخت رابطه...

موضوعات تحقیق‌ در حوزۀ معماری ایران چگونه باید انتخاب شود؟...
زینب تمسّکی

طرح یک پرسش: موضوعات تحقیق‌ در حوزۀ معماری ایران چگونه باید انتخاب شود؟ پرسش‌های ممکن از معماری ایرانی چیست؟ از چه جنس‌هایی است؟ پاسخ به کدام‌ها اهمیت یا اولویت بیشتری دارد؟ پاسخ به کدام پرسش‌ها مقدم بر طرح باقی آنهاست؟اصلا آیا پرسش‌های ممکن دربارۀ معماری ایرانی و حوزه‌های ممکن شناخت آن از سوی محققان روشن شده است؟ یا برنامه و طرحی کلی برای پیشبرد تحقیقات این حوزه وجود دارد؟ برنامه‌ای که موضوعات و حوزه‌های موضوعی تحقیق را تعیین و آنها را «اولویت­‌بندی»[۱] کند تا تلاش سازمان­‌های متعدد متولی این تحقیق‌ها به کارهای موازی نینجامد و در عین‌حال محققان برای انتخاب و...

کاشکی هستی زبانی داشتی
نادیه ایمانی

به نام خدا کاشکی هستی زبانی داشتی  تا ز هستان پرده‌ها برداشتیهر چه گویی ای دم هستی از آنپردۀ دیگر بر او بستی بدان فهم و معرفی یا نظریه‌پژوهی تاریخ معماری ایران  دغدغۀ بی پایانی است و نوشتن در باب آن همواره دشوار و پرفراز و نشیب. یکی از دلایل آن چند بیت بالاست  از مثنوی مولوی (دفتر سوم) که نیازی به توضیح ندارد. گواه آن هم منابع پرشمار موجود در وصف و شرح هنر و معماری ایران  است. هر گاه در این مورد خوانیم پرسش‌ها بیشتر می شود.  به نظر می رسد ناگفته‌های زیادی هنوز به‌جامانده و فهرست بلندبالایی پیش رو...

«فرهنگ» چگونه در آثار معماری ظهور می‌یابد؟
امید شمس

بنا بر یکی از اولین تعریف‌هایی که از مفهوم «فرهنگ» ـ در معنای امروزی آن ـ عرضه شده است، فرهنگ «کلیت درهم تافته‌ای ست شامل دانش، هنر، دین، قانون، اخلاقیات، آداب و رسوم، و هر گونه توانایی و عادتی که آدمی همچون هموندی (عضوی) از جامعه به دست می‌آورد.» (آشوری، ص ۴۷) بناها و مجموعه‌ها و شهرها به منزله نتیجه‌ی «کار» معماری به اراده کنندگان و پیشکاران (عاملان) معماری، اعم از معمار، بنا، عمله، حامی، بانی و مانند آنها به وجود می‌آیند. از آنجا که ایشان هموندی از جامعه خویش هستند کردارهای ذهنی (اندیشیدن درباره معماری) و عینی (رفتارهای ناشی...

معماری و زبان
زهره تفضلی

شباهت‌های بسياری ميان معماری و زبان وجود دارد. به نحوی که در دورۀ جديد بسياری از دانشوران رشتۀ معماری از مقايسه و شباهت ميان معماری با زبان به مثابۀ يک نظام ساختارمند معنادار سود برده‌اند. و در رويکردهای ديگری، ملاحظۀ معماری به مثابۀ متنْ باب جديدی در قرائت و فهم معماری گشوده است. البته توجه به اين نسبت سابقۀ بسيار طولانی دارد؛ مثلاً شما در نوشته‌های کهن دربارۀ معماری ملاحظه مي‌کنيد که اصطلاحات بلاغی براي توضيح معماری به کار می‌رفته است. همچنين در متون بسيار کهن در باب بلاغت و دستور نيز می‌توانيد تمثيل‌هايی از معماری را بيابيد. اما آيا...

وبگاه تاریخ‌پژوهی و نظریه‌پژوهی معماری و هنر