×

جستجو

نجاتِ «عکّاس بایرون»؛ معرفی مجموعۀ تصاویر ایران و افغانستان از رابرت بایرون در آرچ‌نت
حمیدرضا نوری‌مطلق

در سال ۱۹۳۳ و در دوره ای که جهان، فاصلۀ میان دو جنگ جهانی را سپری می‌کند، رابرت بایرونِ انگلیسی (۱۹۰۵-۱۹۴۱) نویسنده و مورخ معماری به‌همراه گروهی از سیاحان به ایران سفر می‌کنند. مهم‌ترین فردی که بایرون را در این سفر همراهی کرده، سایکسِ انگلیسی است و گویا در ایران با آرتورآپهام پوپ (مورخ و نویسندۀ تاریخ معماری ایران) دیدار داشته است. در این زمان که با سال ۱۳۱۱ شمسی و دورۀ حکومت رضاشاه پهلوی مصادف است، برهه‌ای حسّاس در تاریخ معماری ایران رقم می‌خورد؛ برهه‌ای که هر سند تاریخی از آن، می‌تواند کمک شایانی به فهم وضع پیشین بناهای ایران کند. این دوره، همان دوره‌ای است که ایجاد خیابان‌های راست محور در بسیاری از شهرهای ایران آغاز شده و دربسیاری دیگر، در شرف آغاز است. از این رو، بررسی اسناد تصویریِ این دوره برای شناخت وضع پیشین بسیاری از بناها که در خیابان کشی سرتاسری زمان رضاشاه، جانِ سالم به‌در نبرده‌اند راه‌گشا خواهد بود. یکی از افرادی که در این زمان به عکاسی از بناهای از دست رفتۀ ایران پرداخته است بایرون است.

رابرت بایرون در مسیر عبور خود از ایران از بسیاری شهرها نظیر بسطام، دامغان، گنبدکابوس، اصفهان، کرمان، تبریز، نایین، قزوین، نیشابور، سبزوار، شیراز، سلطانیه، قم، تایباد، ورامین، یزد، اردستان، زواره، ری، سمنان، طوس، تربت جام، مشهد و ... عبور کرده و ره آورد وی از این سفر طولانی و پربار، کتابی با عنوان جادۀ جیحون به همراه آلبومی از تصاویر وی است. گویا از آنجا که تخصص اصلی این سیاح تاریخِ معماری بوده است، دورازذهن نیست که تصاویرِ وی نیز با چنین رویکردی ثبت و ضبط شده باشند. این آلبوم که بخش‌هایی از آن به‌دست ما نرسیده است، هم‌اکنون حاوی ۳۵۱ تصویرِ دیجیتال‌شده است که در کتابخانۀ دانشگاه هاروارد از آن نگهداری می‌شود. از آن‌جا که تکنیکِ چاپ این تصاویر، تکنیک B&W بوده جزئیات بسیاری از بناهای تاریخ معماری ایران در آن‌ها به چشم می‌خورد. مجموعۀ تصاویر دیجیتال موجود از بایرون در این سفر، به طور کامل مربوط به بناهای ایران در آن زمان بوده و بنابراین منبع بسیار مناسبی برای محققان تاریخ معماری ایران در ابتدای دورۀ معاصر به شمار می‌آید.

یکی از نقاط قوت آلبومِ بایرون، پوشش تصویری کامل وی از داخل بناهاست. این در حالی است که در این دوره به‌ندرت می‌توان تصاویرِ باکیفیتی از عناصر و جزئیاتِ داخل بناها، پیدا کرد. او همچنین به دلیل مسیرِ سفرش، تعداد قابل توجهی تصویر از منطقۀ خراسان را ضبط کرده و در این مجموعه گردآورده است که همین ویژگی، آن را از سایر عکاسانِ هم‌عصرش متمایز می‌سازد. پرداختن به جزئیاتی نظیر کتیبه ها، تزئینات و کاشی ها از دیگر مشخصه های بارزِ موجود در قابهای بستۀ دوربینِ رابرت بایرون است.

ناگفته نماند که بسیاری، همزمانی حضور این دسته از سیاحان را در دورۀ ملی شدن صنعت نفت و نیز نفوذ نازی‌ها در ایران، دلیلی برای جاسوس پنداشتن این افراد قلمداد نموده‌اند. در این حوزه هرچند پژوهش‌هایی صورت گرفته، اما در مورد بایرون گویا هنوز سندِ مشخصی یافت نشده که بتواند او را جاسوسِ بریتانیا در ایران معرفی کند.

مجموعۀ تصاویر رابرت بایرون از ایران و افغانستان، هم‌اکنون از طریق سایت Archnet.org در اختیار کاربران قرار دارد. برای دسترسی به آن، می‌توانید به پیوند زیر بروید:

https://archnet.org/collections/18

 

 

 

.

 

اشتراک مطلب
لینک کوتاه
درباره نویسنده

حمیدرضا نوری‌مطلق:

مطالب مرتبط
رساله تذکرة الخطاطین راجی بخاری*
سودا بهشتی
رساله‌های خوشنویسی سده‌های متوالی است که تألیف می‌شود و آنچه از این رساله‌ها به ما رسیده است اطلاعات ارزنده‌ای را در اختیارمان قرار می‌دهد. یکی از رساله‌های نسبتاً جدیدتر که در سدۀ سیزدهم به نگارش درآمده تذکرة الخطاطین راجی است، نوشتۀ محمد ادریس خواجه راجی بخارایی. در ادامه این رساله و مؤلف آن را به اختصار معرفی می‌کنم. محمدادریس خواجه راجی بخارایی خواجه ادریس بخاری، شاعر و خوشنویس (۱۳۳۶-۱۲۹۸ق/۱۹۱۷-۱۸۸۱م)، در خانواده‌ای اهل ادب زاده شد و نیاکان و از جمله پدرش نیز شاعر بودند. نخست در زادگاهش اوراتپه و سپس در مدارس بخارا دانش آموخت. به گفتۀ صدر ضیاء در تذکار اشعار، راجی از ملا جلال درس آموخته است. تذکره نویسانی چون واضح، افضل، پیرمستی، صدر ضیاء، محترم ــ که دوست نزدیک وی بود ــ عبدی و عینی ــ که شخصا او را می شناخت ــ راجی را شاعری بلندمرتبه دانسته‌اند. از آثار راجی بیاض راجی است که غزلیاتی از بیدل و پیروانش، ناصر...
کتاب «تصویر کلمه: مطالعه‌ای درباره آیات قرآنی در معماری اسلامی»
سیدامیر کوشه‌ای
کتاب تصویر کلمه: مطالعه‌ای درباره آیات قرآنی در معماری اسلامی، اثر اریکا داد و شیرین خیرالله، از جمله مهمترین پژوهش‌ها درباره نسبت قرآن کریم با معماری دوره اسلامی است. جلد نخست این کتاب مشتمل بر مقدمه و هفت فصل است. داد در این جلد استدلال می‌کند که آیه‌های قرآن در هنر دوره اسلامی به مثابه نماد و نشانه‌ خدا به کار رفته  است، و کارکردی مشابه شمایل در هنر مسیحی دارد. او دیدگاه خود در این زمینه را پیشتر در مقاله‌ای با عنوان «تصویر کلمه»* منتشر کرده بود، و این جلد به نوعی گسترش یافته آن مقاله است. نویسنده در فصل نخست به مسئله ممنوعیت تصویر انسان و جانداران در تمدن اسلامی می‌پردازد. فصل‌های دو، سه و چهار به تحلیل کارکرد آیات قرآنی در تزیینات چهار بنای قبة الصخره در بیت‌المقدس، مقیاس النیل (نیل سنج) و مدرسه سلطان حسن در قاهره، و بیمارستان نوری در دمشق اختصاص دارد. فصل پنجم...
فراخوان ارسال مقاله برای «نشریۀ معماری اسلامی»: تغییرات اقلیمی و محیط مصنوع در جهان اسلام
This special issue of IJIA focuses on the impact of the current climate crisis on the built environments of the Islamic world, a space encompassing the Middle East, as well as Africa, Asia, and more recent geographies in Islam’s global dimensions. Specifically, it seeks to unpack this complex topic by utilizing architecture as a space of discourse for thinking about how one might craft a theory of ‘critical environmentalism’ across the Islamic world.
جلسۀ رونمایی از کتاب «نوشتن تاریخ معماری: شاهد و روایت در سدۀ بیست‌ویکم»
کتاب با مثال‌هایی از زمان‌ها و مکان‌های متنوع ــ از بناهای انقلابی هاییتی در سدۀ هجدهم تا شرکت‌های ساختمانی وایمارِ آلمان و کمپ‌های پناهجویان افریقایی...

وبگاه تاریخ‌پژوهی و نظریه‌پژوهی معماری و هنر