×

جستجو

۸ مارس و «برآمدن زنان معمار»

دوران کرونا اگر فقط یک خوبی داشته، این است که عوضِ اینکه رویدادهای علمی آن طرف دنیا را فقط در حد عناوین و اسامی و اگر خیلی سخاوتمند باشند، یک چکیدۀ ۱۰۰ کلمه‌ای، خبردار بشویم، از سر میز کارمان می‌توانیم شرکت‌کننده‌شان باشیم و سؤال‌هایمان را هم بپرسیم.
انجمن مورخان معماری با همراهی انجمن مورخان معماری بریتانیا، در نکوداشت ۸ مارس، روز جهانی زنان، دیشب وبیناری برگزار کرد با عنوان تقریبی «برآمدن زنان در حرفۀ معماری: مقایسۀ چشم‌اندازها در ایالات متحده و بریتانیا». هر کدام از سخنرانی‌های ۱۰ دقیقه‌ای به معرفی یکی از زنان پیشگام در حرفۀ معماری در این کشورها اختصاص داشت، به اضافۀ یک سخنرانی دربارۀ زنان معمار در کشورهای غرب افریقا. مبادی زمانی فعالیت حرفه‌ای زنان معمار در امریکا و بریتانیا اواخر سدۀ نوزدهم و اوایل سدۀ بیستم بود. در جمع‌بندی وبینار هم به ویژگی‌های مشترک دیگری میان آنها اشاره شد: اینکه اکثر آنها به لحاظ اقتصادی‌ـ‌اجتماعی جزو طبقۀ متوسط حساب می‌شدند؛ یا اینکه در اکثر موارد کسی از نزدیکان این زنان، برادر یا پدر یا همسر، معمار بود.
دو نفر از سخنرانان وبینار، دولورس هایدن و دوریس کول، نخستین کتاب‌هایشان دربارۀ زنان معمار را در دهۀ ۱۹۷۰ منتشر کرده بودند، عناوینی چون: «انقلاب خانگی بزرگ: تاریخ طراحی‌های زنانه برای خانه‌ها، محله‌ها و شهرهای امریکایی» یا «از تیپی (چادر سرخپوستان) تا آسمان‌خراش‌ها: یک تاریخِ زنان در معماری». از آن زمان تا امروز، البته آهسته و پیوسته، بدنۀ پژوهش‌ها دربارۀ زنان معمار در «غرب» در حال بسط و توسعه بوده است؛ اما جالب آنکه همچنان همگی سخنرانان موانعی بر سر راه شناخت دقیق و وسیع از زنان معمار می‌دیدند، از جمله آرشیو‌های ناقص و مدارک از دست‌رفته یا فراموش شده، و از آن عجیب‌تر: کم بودن پژوهشگران علاقه‌مند به این حوزه در میان نسل جوان.
دوریس کول، نویسندۀ «از تیپی تا آسمان‌خراش»، که خود معمار نیز است، دربارۀ مشکل دوم توضیح جالبی داشت. ابتدا به حلقه‌ای از زنان دانشجوی معماری در دانشگاه هاروارد اشاره‌ای کرد و جلساتی که در سال‌های اخیر منظم با همدیگر دارند. بعد توضیح داد که زمانی که او فعالیت حرفه‌ای‌اش را آغاز کرد، چه در دانشگاه و چه در فضای حرفه‌ای، نسبتاً یکه و تنها بود. در عین حال موانعی بر سر راهش بود و کسی در اطرافش نبود تا دربارۀ آن موانع گفت‌وگو کنند. بنا بر این شاید به همین خاطر گذشتگان را در ذهنش احضار می‌کرد و در میان آرشیوها و کتاب‌ها و اسناد به دنبال پاره‌های باقی‌مانده از حرفه‌شان می‌گشت تا شاید در گفت‌وگویی خیالی با آنها موانع عینی آن زمان برای خودش را از سر راهش بردارد. به نظر او زنان امروز یکدیگر را دارند.
اما همۀ این‌ها برای مخاطبِ ایرانی‌شان تداعی‌های متفاوتی داشت. امری پنهان نیست که بدنۀ دانش موجود از تاریخ معماری ایران چقدر نحیف است، میان تاریخ مدرن و پیشامدرن هم از این جهت فرق زیادی نیست. بنا بر این شاید عجیب نباشد که مثل بسیاری عرصه‌های دیگر دغدغۀ ما در حوزۀ تاریخ معماری نیز بسیار ابتدایی‌تر از همتایان غربی‌مان باشد. اگر آنجا آهسته و پیوسته دست‌کم ۵۰ سال است که پژوهش‌های فمینیستی در تاریخ هنر پیش می‌رود، اینجا در همان ۴-۵ تا تاریخ‌نامۀ معماری مدرن ایران که در دست داریم، به جز یک مورد استثنا، اثری از حتی نام زنان معمار دیده نمی‌شود (آقایان! دست‌کم ژستش را می‌گرفتید که اهمیت می‌دهید).
لیندا ناکلین، مدرس تاریخ هنر، مقالۀ قدیمی، مهم و بسیار خواندنی‌ای دارد با عنوان «چرا هیچ زن هنرمند بزرگی نداشته‌ایم؟». در این مقاله، استدلال می‌کند که اصلا جست‌وجوی زنان هنرمند شاخص در تاریخ جست‌وجوی چندان ثمربخشی نیست؛ زیرا علاوه بر موانع جنسیتی، موانع طبقاتی و اقتصادی‌‌ـ‌اجتماعی نیز جلوی پدید آمدنِ یک همتای زن برای امثال میکل‌آنژ و داوینچی را می‌گرفت؛ به عبارتی، بخشی از استدلال او این است که همانطور که در میان اشراف و اعیانِ سده‌های دور هنرمند بزرگی نبود، در میان زنان هم چنین کسی نمی‌توانست پدید بیاید.
شاید در صد سال اخیر در ایران برای اینکه مثلا حسین امانت یک همتای زن داشته باشد اصلا شرایط مناسبی وجود نداشت؛ بنا بر این شاید اصلا جست‌وجوی زنان معمار شاخص دست‌کم تا پیش از انقلاب ۵۷ جست‌وجوی ثمربخشی نباشد. اما معدود منابعِ جلوی دستمان و ۱-۲ تحقیق منتشرشده در این زمینه علاوه بر آن موانع از همان سوگیریِ (بایاس) همیشگی در نگریستن به دستاوردهای زنان نیز حکایت دارد، نه «گشتیم و نیافتیم».
نمی‌دانم نکتار پاپازیان، رزماری‌گریفونه آزمون، نوشینِ احسان، فرانکا حسامیان، مویرا خلیلی، کیهاندخت رادپور، شهرزاد سراج و مینا سمیعی کجای جهان‌اند، حتی نمی‌دانم در قید حیات‌اند یا نه. ولی یک روز با تأخیر، از اینجای دنیا، ۸ مارسشان مبارک!

اشتراک مطلب
لینک کوتاه
مطالب مرتبط
ورق‌هایی خوانده‌نشده از تاریخ اهواز معاصر؛ نخستین مسافرخانه‌های شهر به استناد روایات شفاهی (۱)
وحید آقایی
اهواز؛ شهری که هر زمان قصد روایت داستانی درباره آن هست، ناگزیرم در ابتدای متن دیباچه‌ای هر چند کوچک، در وصف آن بنویسم. کاری که...
معماری هنر و معماری جادویی در شاهنامه
مهرداد قیومی بیدهندی
در عالمی که فردوسی در شاهنامه تصویر کرده است، معماری (به معنای ساختن مکان زندگی انسان) جایگاه مهمی دارد. در این عالم، معماری بر دو نوع است: معماری برآمده از هنر و معماری برآمده از جادویی. معنای هنر در شاهنامه با معنای امروزی این واژه تفاوت دارد. هنر خاستگاهی ایزدی دارد و با نیکویی پیوسته است. در برابر آن، جادویی است که بدهنری و بددانشی و اهریمنی است. معماریِ هنر صفت‌های بهشتی دارد، دل‌آرا و جاودانه است. معماری جادویی صفت‌های دوزخی دارد و جای ماندن آدمیان و نیکوان نیست. معماری هنر بهترین شیوۀ شاهان فرهمند است و با آن فرّ و گوهر خود را نشان می‌دهند و آبادانی و نیکویی می‌گسترند. برخی از آنان، به پیغام سروش ایزدی، شهرهای جاودانه می‌سازند که جای جاودانان نجات‌دهندۀ جهان است.  در گزارش شاهنامه از سرگذشت ایرانیان، معماری و هنر در گذر روزگار سیری فروکاهنده دارند. در آغاز این روزگار، در زمان چهار پیامبر-پادشاه...
امکان عضویت رایگان در انجمن مورخان معماری اسلامی (HIAA) تا ماه نوامبر
در تلاش برای گستردن اعضا و با در نظر گرفتن مشکلات مالی که برخی دانشوران و دانشجویان هنر اسلامی با آن مواجهه‌اند، انجمن مورخان معماری...
فراخوان ارسال مقاله برای همایش: «میراث مدرن در عصر آنتروپسن (Anthropocene)»
Submissions are invited from researchers, academics, and practitioners. The organisers are seeking papers or equivalent submissions that critically engage with reframing, re-evaluating, decentring, and decolonising recent, hidden or marginalised pasts in pursuit of achieving more equitable, just, and sustainable futures. Participants will contribute to the completion of the Cape Town Document on Modern Heritage, supporting policy change at a global level through our partner UNESCO.

وبگاه تاریخ‌پژوهی و نظریه‌پژوهی معماری و هنر